TEORIJA DRŽAVE

I-vi dio:



Muhić

: od str. 13 - 65 (Predmet i metod; Najvažnija gledišta o državi

; Uslovi nastanka države

prava; Suština države i prava; Država, način proizvodnje, klase i ideologija

; Evolutivne i

revolucionarne promjene);



Visković

: od str. 15 - 23 (Društvene grupe; Društvena organizacija; Moć, prisila, vlast,

legitimnost i hijerarhija; Država kao zajednica i kao organizacija; Globalni i politički karakter
države).



Muhić

: od str. 65 - 83 (Organizacija vlasti na vrhu države; Suverenost

; Vrste državnih organa

);



Visković

: od str. 23-53 (Suverenost državne vlasti; Oružana, ekonomska i ideološka moć

države; Državno stanovništvo i teritorij; Specifične funkcije državnopravnog poretka; Sastav
državne organizacije

II-gi dio:



Muhić

: od str. 83 - 110 (Oblici vladavine

; Oblici državne vlasti

; Oblici državnog uređenja

);



Visković

: od str. 55 - 60 (Klasifikacija država; Oblik vladavine; Državno uređenje).

III-ći dio:



Muhić

: od str. 110 - 163 (Oblici političkog sistema

; Oblici političkog režima

);



Visković

: od str. 60 - 83 (Politički sistemi; Elementi demokracije; Birokracija i birokratizam;

Centralizacija i decentralizacija; Promjene državnopravnog poretka; Moderna država).

BODOVANJE:

• Prisustvo - 10 bodova;

• Aktivnost na vježbama - 10 bodova;

• Prvi kolokvij - 15 bodova, i

• Drugi kolokvij - 15 bodova

__________________________________

Ovdje se podrazumijeva cijelo poglavlje, kao i materija koja će biti diktirana na predavanjima/vježbama.

Ovdje se podrazumijeva cijelo poglavlje.

TEORIJA DRŽAVE - FUAD MUHIĆ

PREDMET I METOD TEORIJE DRŽAVE I PRAVA

Predmet

izučavanja jedne naučne discipline čini ono područje društvene aktivnosti koje je

ona izabrala za predmet svog istraživačkog interesa. Prilikom određivanja prirode predmeta
treba imati u vidu dvije činjenice:

1. da ne postoji nauka koja bi mogla egzaktno izučavati svijet i društvo u cjelini i
2. da jedna oblast može istovremeno izučavati više naučnih disciplina.

Često se događa da pojedine nauke koje se bave istim područjem, ali iz svog specifičnog ugla
posmatranja, nisu među sobom dovoljno razgraničene, pa dolazi do pojmovnih
neodređenosti oko pitanja: šta je zapravo određena nauka i da li je ona uopće moguća u
smislu relativno samostalne duhovne discipline. Država i pravo ulaze u horizont istraživačkog
interesa brojnih drugih disciplina, često i mnogo stariji od nje(filozofija države i prava), onih
koje su nastajale uporedo s njom(politička sociologija, te onih koje su se pojavila poslije
nje(sociologija države i prava). Predmet izučavanja teorije države i prava čini struktura države
i prava, zahvaćena i obrađena na nivou opštih spoznaja o njihovoj prirodi, sastavu, odnosu
njihovih dijelova i zakonitostima njihovog odnošenja i mijenjanja. Pod pojmom

„struktura“

podrazumijeva se unutrašnji sklop jedne pojave(država i pravo) koji obuhvata istovremeno i
njene dijelove i njenu cjelinu, tako da sam pojam strukture uključuje razmatranje njihovog
uzajamnog odnosa ponaosob. Teorija države i prava izučava

strukturu

države i prava uopšte.

Predmet njenog interesa su strukturalni elementi države i prava koje se susreću u svakoj
državi i pravu ili u većini njih, tako da u njima zadržavaju ista formalna obilježja. To su
elementi koji će pratiti postojanje države i prava sve do njihovog eliminiranja, i koji su
postojali već od njihovih prvih početaka. Preciznije bi se moglo kazati da teorija države i
prava izučava najopštije pojmove(kategorije) koji su vezani za egzistenciju ove dvije pojave, i
da joj je cilj da dopre do spoznaje o njihovoj prirodi, uzajamnom odnošenju i međusobnoj
uslovljenosti. Takvi su najopštiji pojmovi u teroji države: pojam države, vrste državnih
organa, oblici vladavine, oblici podjele vlasti. U teoriji prava to su: pojam prava, pravna
norma, pravni akt, subjekt prava.

Opšta historija države i prava

izučava razvitak konkretnih državnopravnih poredaka u

okvirima dosadašnjih društveno-ekonomskih formacija(robovlasništva, feudalizma,
kapitalizma i socijalizma). I opsta historija države i prava i teorija države i prava se bave
„događajnom“ historijom, ali one ne idu do daljeg stepena apstrakcije koji bi ih odveo do
izučavanja države i prava općenito, odnosno njihovih najopštijih pojmova koji su u izvjesnom
smislu „nad-istorijski“ jer njihova struktura ne zavisi od konkretnog historijskog zbivanja.
Naša se nauka uzdiže iznad historije u onoj mjeri u kojoj se iz njenog bogatog empirijskog

Objašnjavajući(eksplikativni) metod

je više podložniji ideološkoj mistifikaciji nego onaj

opisni. Dok je opisni metod uglavnom vrijednosno neutralan(što znači da je nepristrasan dok
ostaje na nivou čiste deskripcije), objašnjavajući metod je najčešće vrijednosno
angažovan(što znači da objašnjenje kome teži, svjesno ili nesvjesno odražava interes da se
pojava sagleda onako kako se želi sagledati).

Buržoazija

je vladajuća klasa kapitalističkog društva koja posjeduje sredstva za proizvodnju i

živi od kapitalističkog dohotka kojima je izvor eksploatacija najamnog rada.

TEORIJE O NASTANKU I SUŠTINI DRŽAVE (NAJVAŽNIJA GLEDIŠTA O DRŽAVI)

S pojavom i razvojem države i prava javlja se i razvija misao o njima, javlja se državnopravna
misao. Iako se na određenom stepenu razvoja društva začela i razvijala nauka o državi i
pravu, premda se misao o njima pod nazivom opšta teorija države i prava javlja tek krajem
XIX, odnosno početkom XX stoljeća u Njemačkoj.

Sve teorije o nastanku i razvoju države trebamo posmatrati kroz različite vremenske periode,
imajući u vidu pri tome i činjenicu da je za svaki taj period, ovisno o brojnim društvenim
faktorima, karakteristično različito poimanje države (ali i prava),. Razlikujemo sljedeće
kategorije teorija:

• Antičke teorije;

• Srednjovjekovne/feudalne teorije;

• Novovjekovne teorije:

a. teorije ranog buržoaskog perioda i

b. teorije kasnog buržoaskog perioda.

ANTIČKE TEORIJE

Kao i u drugim oblastima ljudske misli, i u oblasti misli o državi i pravu, prva izgrađena
gledišta pojavila su se u antičkoj Grčkoj. Premda su i država i pravo bili predmetom
proučavanja eminentnih antičkih mislilaca (Aristotela i Platona) ipak je veći akcenat stavljen
na proučavanjedržave.

Grčka antička misao o državi počiva na njenom idealiziranju: država ima uzvišenu misiju -
moralno usavršavanje i vaspitanje građana. Da bi država ostvarila pomenutu misiju, prema
shvatanjima antičkih teoretičara, neophodno je uspostavljenje njenog idealnog oblika do
kojeg se dolazi pod određenim uslovima. Iz cjelokupne grčke antičke misli o nastanku i
razvoju države mogu se izdvojiti dvije «osnovne» misli:

1. Država i pravo su posljedica društvenog razvoja izraženog u društvenoj podjeli rada, i

2. Pomenuta podjela rada je dovela do «stvaranja» dvije grupe ljudi koje se iz osnova
razlikuju među sobom (slobodni i robovi).

I Aristotel i Platon državu, dakle, objašnjavaju kao nužnu posljedicu podjele rada u društvu.
Ova podjela dovodi do složenosti društva, a to, opet, zahtjeva izdvajanje posebnih ljudi i
organizacija za upravljanje društvenim poslovima. Prema Platonu, bitna pretpostavka za
postojanje države i njenu uspješnu misiju predstavlja postojanje posebnih slojeva ljudi.
Naime, Platon naglašava da će država postojati samo ukoliko su unutar nje jasno izdvojene
sljedeće kategorije ljudi: 1. proizvođači (koji proizvode materijalna dobra), 2. upravljači (koji
će upravljati državom) i 3. vojnici (koji će braniti državu), te će država samo u ovakvim
uslovima imati karakteristike pravedne i trajne države. Države u kojima ne postoji pomenuta
kategorizacija ljudi, prema Platonu, su izopačene, nepravedne i kratkotrajne.

Za razliku od njega, Aristotel je u svojim teorijama akcenat stavio na podjelu ljudi na dvije
kategorije:   slobodne   i   robove,   naglašavajući   da   su   za   upravljanje   državom   neophodne
posebne Sposobnosti, a takve sposobnosti mogu posjedovati samo ljudi koji su slobodni, tj.
GRAĐANI   koji   su   se   posvetili   državnim   poslovima   i   koji   ne   moraju   raditi   u   proizvodnji.
Posebno je zanimljiva činjenica daje Aristotel podjelu ljudi na slobodne (građane) i robove
pokušao   da   opravda   biološkom   teorijom,   smatrajući   da   su   po   prirodi   izvjesni   ljudi
predodređeni da budu slobodni, a drugi da budu robovi. To je nastojao dokazati tjelesnim i
duhovnim razlikama između ove dvije kategorije ljudi.

SREDNJOVJEKOVNE TEORIJE

Feudalni period razvoja ljudskog društva (srednji vijek), u odnosu na antičko doba,
uspostavlja drugačije uslove u pogledu opšteg razvoja ljudske misli. Naime, to je vrijeme
potpune dominacije crkvenog, religijskog pogleda na svijet. Sve se tumačilo Božijom voljom i
sve je bilo tvorevina, odnosno posljedica Božije volje. Izvori saznanja i pogleda bile su dogme
Svetog pisma, odnosno Biblije. Kao posljedica dominacije crkvene ideologije u srednjem
vijeku dolazi do prekida kulturnog kontinuiteta sa robovlasničkim vremenom, te antičkom
civilizacijom. Od grčke antičke misli se uzimalo samo ono što se moglo upotrijebiti za
afirmaciju teološkog pogleda.

Po shvatanjima zagovornika srednjovjekovnih teorija, od sv. Augustina do sv. Tome
Akvinskog, i ostalih crkvenih pisaca, državnopravni poredak nalazi se na rascjepu između
«svjetovne» i «nebeske» države, kao što ft i sve postojeće situirano između «dobra» i «zla».

Za razliku od antičkih teorija, srednjovjekovne teorije su čovjeka posmatrale kao podanika, a
ne kao građanina. Podanik mora pasivnim trpljenjem da se povinuje političkoj volji države i
njenog vladara, kao što se vjernik mora povinovati vansvjetovnoj volji Boga, bez ispitivanja
njene sadržine. Njegov spas je u «Božijoj državi». Pristalice ovih teorija su svjetovnu državu
opisivali kao uslov zemaljskog života, ali su odbijali da u njoj sagledaju i njegov cilj. Taj cilj
mogla je da bude samo «Božija država» - CIVITAS DEI. Teolozi su Civitas Dei odredili kao
istinsku zajednicu čije su tri glavne odlike: vječna sreća, vječni mir i vječna pravda.

jer se smatralo daje država nešto stoje potčinjeno pravu, nešto što predstavlja m za njegovo
ostvarenje. Prema zagovornicima ovih teorija država postoji radi prava, njime je vezana i za
ne stvara, nego ga samo ostvaruje. Pošto sama država ne stvara pravo, a njime je, dakle,
vezana, to je razumljivo i da igra drugorazrednu ulogu u odnosu na samo pravo. Najznačajniji
rezultat ove teorije u oblasti države jeste tzv. teorija društvenog ugovora o nastanku i samoj
prirodi države. Teorija društvenog ugovora polazi od ideje da svi ljudi samim činom rođenja
stiču određena prirodna i urođena prava, a nastanak države je samim tim shvaćen kao
nastanak jedne ustanove koja treba da štiti ta prirodna prava. Ova teorija se naziva
«teorijom društvenog ugovora» zbog jednostavnog razloga: njome se na konkretan način
objašnjava nastanak države. Naime, zagovornici teorije društvenog ugovora ističu da se
nastanak države veže za jedan voljan i svjestan akt (ugovor) svih članova zajednice (građana
buduće zajednice). I upravo taj konkretni i svjesni akt ljudi predstavlja «društveni ugovor».

Bitnost ove teorije se sastoji u tome što se teži da se nastanak države objasni društvenim
uzrocima, te da se država predstavi kao djelo, tvorevina ljudi, a ne kao nešto što nastaje
neovisno od njihove volje. Njena glavna ideja je da ljudi sami prave svoju državu i, prema
tome, i dosljedan, revolucionarni zaključak da treba daje sruše ako ne valja i daje naprave
drugačijom.

Međutim, ako se kritički pogleda teorija društvenog ugovora, onda je jasno da je objašnjenje
stvarnog postanka države putem ugovora naivno i historijski netačno. Država se nije stvarala
ugovaranjem između vladajućih i potčinjenih, nego naturanjem vlasti vladajućih. Ali, ako se, s
druge strane, teorija društvenog ugovora sagleda kao politički postulat onda je treba
procjenjivati drugačije. Ovo je slučaj sa revolucionarnom teorijom društvenog ugovora XVIII
st. čiji je cilj bio rušenje feudalne države.

Najznačajniji predstavnici ovog teorijskog pravca su: FIdgo Grotius, Thomas Hobbes, John
Locke, Imanuel Kant, Žan Žak Ruso i dr.

b. Teorije zrele buržoazije

b.l. Hegelova filozofija države

Prema Hegelu, država i pravo prolaze kroz tri perioda:

- AZIJATSKA despotija (velika orijentalna carstva Starog svijeta gdje je slobodan samo jedan
despot);

- ANTIČKA oligarhija (država u kojoj je slobodna samo manjina - građani), i

- ZAPADNA demokratija (država u kojoj su slobodni svi).

Jedna od specifičnosti Hegelovog učenja jeste i njegov stav prema kojem se ne treba težiti
konstrukciji idealne države (kakva bi ona trebala da bude), nego shvatanju realne države