Obligaciono pravo
-skripta I dio-
Avgust, 2009. godine
Obligaciono pravo avgust 2009. godine
Pojam obligacionog prava
-Obligaciono pravo je grana prava koja sistematski uređuje (normira) obligacione odnose.
-Kao grana prava, dio je građanskog prava kao pravne oblasti; kao pravnu oblast građansko
pravo možemo poistovjetiti sa pravnim sistemom.
-Kao grana građanskog prava obligaciono pravo se javlja kao pozitivno pravo, jer je skup
normi koje regulišu međusobne odnose učesnika ili subjekata u obligacionim odnosima
(obligacijama).
-Postoji podjela na objektivno obligaciono pravo ili obligaciono pravo u objektivnom smislu,
što znači skup nomativnih pravila donijetih od nadležnog organa u legislativnom postupku, i
subjektivnog obligacionog prava ili obligacionog prava u subjektivnom smislu, kao skup
ovlaštenja i zahtijeva koji pripadaju određenom licu (titularu) i priznaje se od strane
objektivng prava i organa zaštite prava.
-Obligaciono pravo je dinamičan dio građanskog prava, za razliku od stvarnog koje štiti
statiku prisvajanja.
-Obligaciono pravo opravdava prelaz dobara (imovinskih prava) iz imovine jednog lica u
imovinu drugog lica, a služi i uspostavljanju poremećene imovinske ravnoteže; često se
govori da ovo pravo pravno interpretira promet roba i usluga, odnosno robnonovčani promet,
i saniranje poremećenih vrijednosti.
Predmet obligacionog prava
-Predmet obligacionog prava u objektivnom smislu su obligacioni odnosi (obligacije).
-Obligacioni odnosi su pravni odnosi između dviju strana (na svakoj strani može biti i više
lica), u kojima jedna strana odnosa ima povjerilačka ovlaštenja (subjektivno obligaciono
pravo-tražbinu) da zahtijeva od druge strane (dužničke ili dužnika) određeno ponašanje (dug
ili obavezu), na koje je dužnička strana, prema sadržaju obligacije, prisiljena.
-Obligacioni odnosi u stvarnosti nisu tako apstraktni, jer su vezani određenim ekonomskim
zakonitostima i sa pravnim osnovima iz kojih nastaju.
-Ugovor nije tako apstraktan pojam kao obligacija, ali obligacije u stvarnosti ne nastaju iz
ugovora, već iz pojedinog ugovora kao što je npr. prodaja, zajam, ostava i dr.
Značaj obligacionog prava
-Ističe se da su obligacioni odnosi najčešći pravni odnosi uopšte, a pogotovo građanskog,
imovinskog prava, čiji su najobimniji dio.
-Obligaciono pravo kao naučno-nastavna disciplina je „opšte pravo“ tako što njegovi principi,
konstrukcije, ustanove, pravila i interpretacije normi postaju relevantni za sve izvedene
discipline i imaju za njih supsidijarnu važnost.
-Ono je fundamentalna edukativna oblast, stručni pravni predmet bez kojeg je nezamislivo
opšte obrazovanje pravničkih kadrova.
Razvoj obligacionog prava
-Obligaciono pravo nije okamenjena dogmatizovana pojava, ono se dijalektički prilagođava
socijalnim uslovima, to prilagođavanje je istorijska pojava.
-Ono se ne prilagođava pojedincima ili voluntarizmu društvenih grupa ili centara moći, nego
vladjućim oblicima društvene proizvodnje.
Metod obligacionog prava
2
Obligaciono pravo avgust 2009. godine
-Zaštita stvarnih prava prati stvar i karakteriše je negatorni zahtjev, a obligaciono-pravne
tužbe prate ličnost dužnika, one su lične tužbe i imaju pozitivan zahtjev.
-Obligaciona i stvarna prava razlikuju se i po predmetu: predmet stvarnih prava su stvari,
ius
in re
; predmet obligacionog prava (tražbine) je ponašanje (činidba, radnja) dužnika koja ima
specijalne karakteristike.
-Često, ako je predmet ponašanja predaja stvari možemo reći da su tada obligaciona prava
nastala povodom stvari-povodom predaje stvari (stvarnog prava)-
ius rem.
-U pogledu zakonskog regulisanja obligaciona prava nisu taksativno navedena, ni po sadržaju,
ni po broju, a stvarna prava su zaštićena po principu enumeracije.
-Stvarna i obligaciona prava razlikuju se i u pogledu sticanja: stvarna prava se stiču predajom
ili uknjižbom, a obligaciona nastaju neposredno na osnovu nekog izvora obligacija
(jednostrane ili dvostrane izjave volje, delikta ili raznih pravnih stanja).
-I prema trajanju se ova prava razlikuju – obligaciona prava, u načelu, nisu trajnog karaktera i
na njih značajno utiče protok vremena, jer slabe usljed nevršenja tako što ovlašćenik
obligacionog prava gubi zahtjev (tužbu u formalnom smislu), a stvarna prava su nezastariva.
-Kaže se da su stvarna prava rezultat nekog prethodnog prometa i da su ona mirovanje ili
statika prava, dok je promet koji im prethodi, a koji je, najčešće obligaciono-pravni promet,
dinamika prava.
-Obligaciona prava su samo to: kretanje, promet, dinamika.
Odnos obligacionog i nasljednog prava
-Obligaciono pravo je odnos prometa (prenosa) prava između živih lica (
inter vivos
) i ono
lako mijenja ovlaštenika.
-Nasljedno pravo je imovinsko-ličnog karaktera i vezano je za slučaj smrti nekog lica (
mortis
causa
).
-Obligaciona prava su predmet nasljeđivanja, jer su imovinskog karaktera, dok je nasljedno
pravo čisto ličnog karaktera, s obzirom na svoju prirodu i funkcije.
Odnos obligacionog i porodičnog prava
-I obligaciono i porodično pravo su tradicionalno dijelovi građanskog prava.
-Kad se unutar porodično-pravnih odnosa javljaju imovinsko-pravni odnosi oni se koncipiraju
i rješavaju kao
sui generis
imovinski odnosi.
-Pitanja izdržavanja ili zajedničke imovine mada spadaju u imovinska prava te bi trebalo da
ulaze u korpus obligacionih i stvarnih prava , posebno su regulisana, samim porodičnim
zakonodavstvom kao
lex specialisom
.
Odnos obligacionog i privrednog prava
-Privredno pravo se konstituisalo u samostalnu granu pravnog sistema zbog obilja normi koje
uređuju status privrednih subjekata-pravnih lica i njihove odnose koji se najviše tiču poslova
robnog prometa (privredno-pravnih obligacionih ugovora).
-Kohezioni element za obligaciono i trgovačko pravo je opšti dio obligacionog prava koji je
lex generalis
za sve dijelove jedinstvenog obligacionog prava, a posebno za neimenovane
ugovore koji su u privrednom pravu česta pojava.
Odnos obligacionog i bivšeg tzv. samoupravnog prava
(prava udruženog rada)
-Ove dvije pravne discipline, po svojoj prirodi međusobno protivrječne, bile su u ranijem
periodu međusobno isprepletene jer su u obligacione odnose neminovno stupala i
tzv.društvena pravna lica (korisnici društvenih sredstava).
4
Obligaciono pravo avgust 2009. godine
-Ponekad su se obligacioni odnosi u koje su oni stupali nastojali ideološki afirmisati kao
„nove pravne ustanove“.
-Te nove pravne ustanove trebale su ukidati robni odnos, kupoprodajni odnos, kroz
reafirmaciju proste, ekonomske razmjene između specijalnih subjekata.
Odnos obligacionog i međunarodnog (privrednog i privatnog prava)
-S pozicija opštosti, međunarodno privatno pravo se ukazuje, za obligacione odnose sa
međunarodnim elementom, kao opšte (za sve subjekte i za sve odnose sa međunarodnim
elementom), a međunarodno privredno pravo kao specijalna skupina normi (koje su često
nadnacionalnog i autonomnog karaktera) za naročite subjekte kojima je osnovna djelatnost
međunarodna trgovina ili razmjena.
-S pedagoškog aspekta, riječ je o aplikativnim disciplinama u kojima se, u raznovrsnim
slučajevima reprodukuju, recipiraju i modifikuju opšti principi i instituti obligacionog prava.
Odnos obligacionog prava i prava industrijske svojine
i autorskog prava
-Pravo industrijske svojine, kao subjektivno pravo na terenu tehničkog stvaralaštva, dijeli se
na: pravo na patent, pravo na model, pravo na uzorak, pravo na žig i prava na tehničko-
tehnološka ili organizaciono-finansijska znanja i iskustva.
-Ova prava imaju svoj imovinski izraz i predmet su prometa; u tom smislu su mogući objekt
objekt obligacionih prava.
-I autorska prava mogu biti u prometu predmet obligacija, ali to je važno istaći, pod posebnim
zakonskim imperativnim normama utvrđenim uslovima i ograničenjima njihove
prometljivosti.
-Iz sadejstva obligacionog prava sa ovim pravnim disciplinama izdvojili su se posebni
imenovani ugovori, kao poseban segment tzv. posebnog dijela obligacionog prava, od kojih
su naročito poznati: izdavački ugovor, licencni ugovor, ugovor o
know how
i dr.
Odnos obligacionog i radnog prava
-Radno pravo iz istih razloga kao što je to i bio slučaj sa porodičnim pravom, u
socijalističkom pravnom sistemu, izdvojilo se iz okvira obligacionog prava.
-Raznovrsni odnosi iz radnih odnosa podvode se pod pravila obligacionog prava.
Odnos obligacionog i građanskog procesnog prava
-Građansko procesno pravo i pravila izvršnog postupka su u funkciji zaštite, između ostalog i
subjektivnih obligacionih prava.
-Sudski i izvršni postupak za zaštitu subjektivnih obligacionih prava pokreće se stranačkom
inicijativom.
-Vođenje postupka je rezervisano za sud, i uređeno imperativnim normama procesnog zakona,
ali je u toku cijelog postupka potrebna stranačka inicinjativa.
-Sud, kao nosilac javne vlasti i javnog interesa, nema funkciju da se miješa i istražuje (tzv.
inkvizitorskom maksimom) i rješava spor saglasno javnom interesu, već arbitrira kao
nezavisan i objektivan djelilac pravde između suprotstavljenih privatnih interesa.
-Postupak prinudnog poravnanja i postupak stečaja su skup imperativnih normi objektivnog
prava imperativnog karaktera koje, prema svojim posebnim pravilima i radnjama, dovode do
mijenjanja sadržaja obligacija u cilju privrednog ozdravljenja nelikvidnih subjekata sve do
likvidacije, brisanja iz pravnog poretka, privredno-pravnih subjekata za koje se prema odluci
suda donese takvo rješenje.
5
Obligaciono pravo avgust 2009. godine
-Na osnovu normi koje čine jednu ustanovu stvaraju se pojmovi te ustanove - pojam braka,
pojam štete, itd.; a na osnovu normi koje važe za više ustanova stvaraju se opšta pravna
načela.
-Načela se mogu neposredno primjenjivati u nedostatku odgovarajuće institucije u Zakonu
kojom se odnosno načelo oživotvoruje i može se sud na njega pozvati i riješiti sporni slučaj.
-Prema učenju o logičkoj zatvorenosti pravnog sistema, u pravnom sistemu nema pravnih
praznina, to je samo privid, jer ako nema posebne norme za dati slučaj, ipak je i taj slučaj
obuhvaćen opštijom apstraktnijom normom, tj. načelom.
-Tako se može ići do najvišeg pravnog načela - načela pravednosti i njime „zatvoriti“ sve
slučajeve prividnih praznina.
-Pravna načela su jedna aksiološka (vrijednosna) sinteza date grane prava.
Načelo zakonitosti u obligacionim odnosima
1
-Zakonitost podrazumijeva saglasnost pravnog ili materijalnog akta zakonom, odnosno
pravnom normom.
-U potpunosti se cijeni i formalna i materijalna (sadržinska) zakonitost, odnosno nezakonitost.
Zabrana zloupotrebe prava
-Zabranjeno je vršenje prava iz obligacionih odnosa protivno cilju zbog koga je ono zakonom
uspostavljeno ili priznato.
-Time je, sada, dosljedno uspostavljena tzv. „objektivna koncepcija“ zabrane zloupotrbe
prava.
-Sfera individualne zloupotrebe prava javlja se u slučaju kada subjektivno pravo ne počiva na
pravnoj normi već na pravnom poslu.
- Zloupotreba prava se razlikuje od zaobilaženja (izigravanja) zakona, kada se vrijeđa smisao
zabranjujućeg pravila, ali se respektujue slovo toga pravila (poštuje se slovo, ali se gazi duh
zakona).
-Po aktima i radnjama koje su sredstvo zaobilaženja jasno se razlikuje proces zaobilaženja od
procesa ispravljanja odredbi koje uređuju upotrebu dotičnih akata i radnji.
-Utvrđivanje i zloupotrebe prava, u procesno-pravnom smislu, vrši se po službenoj dužnosti.
-Pravna posljedica zloupotrebe prava je zabrana vršenja prava.
-Kao prekoračenje granica subjektivnog prava zloupotreba je bespravno postupanje i onaj od
koga se tada zahtijeva da čini, ne mora tom zahtijevu da udovolji, ne mora da čini, a takvom
zahtijevu sud neće pružiti zaštitu.
-Zabrana zloupotrebe prava je inače princip cjelokupnog imovinskog prava.
-Zloupotreba prava se sastoji od zloupotreba ovlaštenja iz subjektivnog prava, tako da se
potpuno ili djelimično onemogućuje korištenje drugog subjekta njegovim pravom, s tim da se
tim ne čini ništa nedopušteno.
-Zloupotrebu prava treba razlikovati od tzv. odgovornosti za rizik, gdje se potpuno pravilnim
vršenjem svoga prava nanosi drugome šteta.
-Vršenje prava kojim se šteta nanosi ne može se ograničiti, već se može samo sankcionisati
uspostavljanjem obligacionog odnosa na naknadu štete dok se zloupotreba prava mora
ograničiti.
Dispozitivnost zakonskih normi
1
Komponente načela zakonitosti su:sadržina zakona,zabrana zloupotrebe prava,dispozitivni karakter odredaba
zakona,primjena dobrih poslovnih običaja,primjena ZOO, postupanje u skladu sa opštim aktima,primjena drugih
saveznih zakona,primjena pojedinih odredaba,obligacioni odnosi nastali van RS,rješavanje sporova na miran
način
7
