1. Sociologija i sociologija prava: pojam, predmet i zadaci
a)
Pojam, predmet i zadaci sociologije
Sociologija je opšta, teorijska i osnovna (fundamentalna) nauka o društvu kao celini svih
društvenih pojava.
P
rema predmetu:
u zavisnosti od oblasti u zavisnosti od obima
*prirodne *opšte
*društvene *posebne
Sociologija je opšta društvena nauka zato što se bavi društvom kao celinom međusobno
povezanih društvenih pojava.
Po metodu – načinu kako pristupaju svom predmetu:
*teorijske
*istorijske
Za sociologiju je karakterističan tzv. globalni sociološki pristup – podrazumeva razmatranje
svake konkretne društvene pojave u širem sklopu pojava s kojima je ona neposredno ili
posredno povezana, na koje ona utiče ili koje na nju utiču, uključujući i veze sa najširim
društvom kao celinom.
Sociologija je teorijska (uopštavajuća) društvena nauka, jer nastoji da otkrije i formuliše opšte
uslove u kojima jedna vrsta društvenih pojava utiče na drugu vrstu društvenih pojava,
relativno nezavisno od konkretnog vremena i prostora.
Prema saznajnim ciljevima i praktičnim zadacima:
*osnovne (fundamentalne) – otkrivanje osnovne istine u apstraktnom teorijskom obliku o
predmetu svog proučavanja, relativno nezavisno od toga da li se njihovo znanje može
neposredno iskoristiti za kakvu praktičnu potrebu
*primenjene (tehničke) – otkrivaju bliže uslove u kojima znanje može da posluži
praktičnim potrebama ljudi
Sociologija je osnovna (fundamentalna) društvena nauka zato što predstavlja izvor od kojeg
polaze sve posebne društvene nauke i polje na kojem se stiču svi njihovi posebni rezultati koji
se međusobno povezuju u širu, tzv. sociološku sintezu.
Saznajni zadaci sociologije su:
*proučavanje globalne društvene strukture
*proučavanje globalnih društvenih promena
*proučavanje ljudske društvenosti
Posebne sociologije:
Posebne sociologije se međusobno razlikuju po predmetu kojim se bave, dok su im metode i
saznajni ciljevi manje više slični i zajednički.
Razlike u odnosu na opštu sociologiju:
opšta posebna
*predmet proučavanja društvo kao celina *uži predmet proučavanja
*sistematska i sintetička teorijska disciplina *analitička,usmerena na empirijska istraživanja
b) Sociologija prava – predmet, metod i zadaci
Sociologija prava je
posebna
sociologija koja istrazuje odnos društva i prava.
Odredjenje predmeta sociologije prava postize se odgovorom na 3 pitanja:
-U cemu se sastoji socioloska perspektiva u proucavanju prava?
Istrazivanje odnosa drustva i prava odvija se na temelju primene jednog slozenog
deterministickog modela.
-Koji su osnovni teorijski principi na kojima se zasniva sociologija prava?
*pravo je iskustvena pojava i sve karakteristike prava proisticu iz specificnosti covekove
prirode i zivota u zajednici
*pravo je sire od pravnog pravila, tj. sire od formalnih izvora prava
*pravo je iskustvena, slozena ali i razvojna celina, sto znaci da se menja u vremenu i prostoru
-Lista najvaznijih pitanja koja proucava sociologija prava?
*problem porekla prava
*pitanje o pojmu prava
*pitanje o funkcijama prava
*pitanje stvaranja i primene prava
*analiza pravnicke profesije
Metod nauke tj. opste sociologije u isto vreme je i metod socioloije prava.
Metodi spoljasnjeg saznanja prava:
-posmatranje
-ispitivanje
-analiza sadrzaja
-statisticki metod
-uporedjivanje
-eksperiment
Metodi unutrasnjeg saznanja prava:
-dogmatski metod – otkriva sadrzinu pravne norme
-normativni metod – istrazuje se struktura pravne norme
Ciljevi sociologije prava
*teorijski ciljevi sociologije prava – objasnjenje prava
-naucno objasnjenje – sastoji se u otkrivanju uzrocno-posledicnih odnosa gde je pravo u
svojim razlicitim aspektima posledica dejstva izvesnih drustvenih i ostalih spoljasnjih
cinilaca i uzrok nastanka nekih drugih drustvenih pojava, procesa i odnosa.
*prakticni ciljevi sociologije prava – da bude od koristi pravnoj praksi
Izvori korisnosti sociologije prava:
*priroda sociologije
*priroda prava
*priroda i ciljevi sociologije prava
Oblici utilitarnosti (korisnosti) sociologije prava:
-oblici pravne prakse
-oblasti pravne prakse
-subjekti pravne prakse
2. Principi nau
č nog saznanja i pravne norme
Pozitivisti su smatrali da sociologija, kao i ostale društvene nauke mogu da se ugledaju na
prirodne nauke i prema izboru saznajnih ciljeva i prema metodima kojima se koriste u
istraživanjima; prema njima, univerzalni principi naučnog saznanja su:
*objektivnost - temelji se na opštoj saznajnoj pretpostavci da stvarnost postoji nezavisno od
subjekata saznanja, od ličnih stavova istraživača i drugih individualnih i grupnih interesa i
motiva; sociologija ne postiže onaj stepen objektivnosti koji karakteriše razvijene prirodne
nauke
Razradu principa objektivnosti predstavlja -*pouzdanost – svojstvo naučnog saznanja koje
proizilazi iz proveravanja u praksi i na iskustvu svake tvrdnje u nauci; pouzdanost iskaza se
postiže:
*tako što se svaki od njih ponaosob proverava u društvenom životu
*teorijski
*logički
*tehnički element naučnog metoda
Teorijski element – ono što prethodno znamo o pojavama koje su predmet istraživanja
Logički element (logika) – filozofska disciplina, koja utvrđuje pravila istinitog mišljenja,
preporučuje nam logički redosled radnji koje u istraživanju treba preduzeti da bi se došlo do
istine o predmetu proučavanja;
*definisanje problema
*postavljanje hipoteze
*proveravanje hipoteze
*dokazivanje
Tehnički element (tehnike istraživanja) – odgovarajuće praktične radnje koje se preduzimaju i
pomoćna tehnička sredstva koja se koriste u fazi iskustvenog proveravanja hipoteza;
razlikujemo:
*metode za prikupljanje
*metode za sređivanje i prikazivanje
*metode za tumačenje iskustvenih podataka
Metode za prikupljanje podataka
Iskustveni podaci služe za proveravanje objektivne zasnovanosti i pouzdanosti teorijskih
pretpostavki.
*Posmatranje* - osnovni metod za prikupljanje podataka o društvenim pojavama putem
njihovog neposrednog čulnog opažanja
*posmatranje sa učestvovanjem
*posmatranje bez učestvovanja
*Razgovor* - omogućuje da se prikupe upravo oni podaci do kojih se ne može doći
posmatranjem; u nauci je ispitivanje uvek dobrovoljno, dok je u pravu po pravilu prinudno.
*anketa – velikom broju ispitanika postavlja manji broj jednostavnih pitanja, čiji se
odgovori statistički (kvantitativno) prikazuju;
a) upitnik otvorenog tipa
b) upitnik zatvorenog tipa
*intervju – malom broju značajnih pojedinaca postavlja veći broj otvorenih pitanja u vezi
sa složenim stavovima koji se kvalitativno prikazuju
Metode za sređivanje i prikazivanje podataka
*Klasifikacija* - logička radnja kojom se jedna grupa pojava deli na vrste međusobno srodnih
pojava; idealna klasifikacija ima jedan kriterijum podele, mora biti potpuna i iscrpna, sa
jasnim granicama između vrsta koje su ne smeju poklapati; u sociologiji češće se koriste
tipologije –
složene klasifikacije, gde se razvrstavanje pojava vrši na osnovu većeg broja
njihovih bitnih osobina koje se zajednički razmatraju
*Merenje* - kvantitativno (brojčano) označavanje iskustvenih pojava na osnovu precizno
utvrđenih pravila
*Bogardusova intervalna skala – merenje tzv. rasne ili etničke distance
*Likertova skala – vrsta skale stavova (stepen svog slaganja ili neslaganja)
*Sociometrijski test – sredstvo za proučavanje društvene strukture u svetlosti privlačenja
ili odbijanja koji se ispoljavaju u jednoj grupi
*Statističke metode* - pomoću njih se pregledno i relativno precizno prikazati one društvene
pojave koje su po svom karakteru masovne; statistički podaci se mogu odnositi na sve pojave
jedne vrste ili samo na jedan odabrani deo –uzorak
*Analiza sadržaja* - kvantitativna tehnika kojom se opisuje učestalost i sadržaj poruka u
procesu javnog komuniciranja
Metode za analizu i tumačenje podataka
Proveravaju postavljenje hipoteze u naučnom istraživanju
*Uporedni metod* - koristio Aristotel, u sociologiju uvodi Emil Dirkem;
Prema kriterijumu nivoa primene uporednog metoda:
*kada se upoređuju varijeteti jedne pojave u okviru jednog društva
*kada se jedna pojava upoređuje sa istim pojavama u drugom društvu
*kada se upoređuju iste ili srodne društvene pojave u raznim društvima
Prema logičkoj formi:
*po metodu sličnosti
*po metodu razlike
*po metodu zajedničkih varijacija
Prema vremenskoj dimenziji:
*uporedno-istorijski metod (kvalitativna zamena za eksperiment)
Prema prostornoj dimenziji:
*strukturna upoređivanja
*Metod multivarijantne analize* - kvantitativno-statistički postupak za proučavanje uzročno-
posledičnih i drugih determinističkih odnosa u društvu; kvantitativna zamena za eksperiment;
analiziraju se odnosi većeg broja promenljivih činilaca koji proizvode neku pojavu(posledicu)
koja se smatra zavisno promenljivom;
Uzrok se obično definiše kao činilac koji je istovremeno neophodan i dovoljan uslov pojave
koja se označava kao njegova posledica:
*posledica se nikad ne pojavljuje pre nego što deluje neophodan uslov
*posledica se uvek pojavi pošto deluje dovoljan uslov
Uslovi se u svakom konkretnom slučaju rangiraju po stepenu i po načinu dejstva jednih na
druge:
*okolnosti – najširi splet uslova, deluju pasivno(omogućuju da deluju aktivno drugi) ili
posredno(deluju preko drugih na pretpostavljene posledice)
*činioci(faktori) – samo aktivni uslovi, koji neposredno utiču na neku posledicu
*uzroci – neophodni i dovoljni činioci, koji su u stanju da u određenim okolnostima
proizvedu pretpostavljenu posledicu(pravi uzroci); prividni uzroci ili povodi – slučajni
dovoljni uslovi
*varijabilnost –promenljivost određenih pojava, osobina ili dimenzija kod iste jedinke u
različitim periodima, kod različitih jedinki unutar iste grupe, između različitih generacija
iste vrste
Načelo – u svakoj fazi istraživanja neophodno je komplementarno korišćenje različitih
postupaka i tehnika
5. Pojam i elementi dru
š tvenog delovanja
Društveno delovanje je svako kolektivno delovanje pojedinaca
Društveno delovanje (“socijalna akcija”) – glavna sociološka kategorija
Društveno delovanje je širi pojam od društvenog procesa
Društveni proces je društveno delovanje ljudi usmereno u istom pravcu
Kada se analizira struktura društvenog delovanja, tada razlikujemo:
*ko deluje?
*zašto se deluje?
*čime se deluje?
*kuda je usmereno delovanje?
*čemu stremi delovanje?
*kako je organizovano i uređeno društveno delovanje?
Različiti interesi pojedinaca i društvenih grupa motivisani su istim ili sličnim potrebama koje
treba zadovoljiti, a određeni su različitim objektivnim mogućnostima za njihovo zadovoljenje
Pojedinačni ili opšti interesi?
8. Predmeti i sredstva dr
uš
tvenog delovanja
Odgovor na pitanje: Čime se deluje?
Čovekovo delovanje je uvek predmetno i uvek instrumentalno
Predmet društvenog delovanja – određuje njegov konkretni socijalni karakter
Sredstva društvenog delovanja – još aktivnije i neposrednije određuju način društvenog
delovanja
Adam Ferguson – homo faber (divljaštvo, varvarstvo, civilizacija – Luis Morgan)
Tehnički determinizam – počiva na tezi da sredstva presudno određuju način materijalne
proizvodnje, a da neposredno pokreću ekonomski, a posredno i svaki drugi društveni razvoj
Uticaj naučno-tehničkih otkrića
9. Vrednosti i norme
a) Vrednosti i dru
š tveno delovanje
Odgovor na pitanje: Čemu stremi delovanje?
Vrednosti – duhovne tvorevine koje označavaju poželjna (idealna) svojstva pojava, predmeta,
postupaka i situacija i kao takve osmišljavaju svako društveno delovanje određujući mu
konkretne ciljeve i unutrašnju svrhu
Članovi jednog društva bi teško ili ne bi mogli uopšte da sarađuju bez zajedničkog sistema
vrednosti
Pojedinci i grupe prihvataju odgovarajuće vrednosti tako što procenjuju subjektivno značenje
i objektivni značaj svega oko sebe
Vrednosti presudno utiču na izbor poželjnih ciljeva
Vrednosti su odnos između subjekta koji vrednuje prema objektu koji se vrednuje
Vrednosti su uvek rezultat subjektivne procene objektivnih ili pretpostavljenih svojstava
pojava kojom se one kvalifikuju kao manje ili vise pozeljne za subjekta koji ih procenjuje
Postoje vrednosti koje imaju univerzalni, opšteljudski karakter kao što su:sloboda, istina,
pravda, mir
Prema vrstama potreba, i glavnim područjima delatnosti, dele se na:
*ekonomske
*političke
* kulturne
Psihološki, vrednosti su deo ličnosti zato što prožimaju sve elemente i dimenzije čovekove
psihe – osećanja, mišljenje i volju za delovanjem
Sociološki, vrednosti su duhovno jezgro kulture i kao takve one su deo globalnog društva i
konkretne društvene strukture; ispoljavaju se:
*kao najopštiji društveni ideali
*kao osobene grupne vizije ugrađene u različite ideologije
b) Norme i društveno delovanje
Odgovor na pitanje: Kako je organizovano i uređeno društveno delovanje?
Društvene norme su socio-kulturne tvorevine koje služe kao uputstvo za poželjno ponašanje i
delovanje pojedinaca i društvenih grupa i tako uređuju njihove međusobne odnose na putu do
ostvarivanja odabranih ciljeva
Pravila mogu da budu:
