Ramo Masleša
Elektivni predmet:
Policija i društvo
Priština, februar 2008.
2
Ova skripta predstavlja separate izdvojen iz udžbenika pod nazivom
Policija – organizacija i funkcioniranje u savremenom društvu, koja
predstavlja univerziotetski udžbenik za grupu predmeta na katedri za
Sigurnosne studije Fakulteta kriminalisti
č
kih nauka Univerziteta u
Sarajevu. Kao separate, namijenjana je studentima VII semstra AAB
univerziteta u Prištini na Fakultetu kriminalisti
č
kih nauka.
Autor,
Dr. Ramo Masleša
Priština, 05.februar 2008.
4
ponašanje pojedinaca proizilazi iz zadanih pravilnosti, predvidivosti, ponašanju po sebi. Rana regulacije (red) je
bila bazirana na normativnim pravilima koji su imali vrhunaravni karakter i kao takvi vje
č
ni i nepromjenjivi. Svako
odstupanje uzrokovalo je sankcije bez obzira na pojedince do kojih je takvo odstupanje dovelo. Sankcije su
provodili neposredni funkcioneri zajednice kao i njihovi pomo
ć
nici koji su imali takav statusni položaj i ulogu u tim
homogenim zajednicama.
ANTI
Č
KO DOBA
Ovaj pregled je namjenjen osnovnom prikazu razvojnih etapa u oblikovanju policije, pri
č
emu
ć
e se
posebna pažnja posvetiti onim historijskim doga
đ
ajima koji su imali relevantan zna
č
aj na samu genezu i njen
razvoj. Ve
ć
smo ranije nazna
č
ili da je policija jedna od najstarijih službi u ljudskom društvu. Me
đ
utim, njene prve
pojavne oblike možemo pratiti još od anti
č
kog doba. Tom periodu poseban su pe
č
at dali Platon i rodona
č
elnik
politi
č
kih nauka Aristotel, odnosno jedan od najve
ć
ih mislilaca i osniva
č
a nauke o politici. On je komparativnim
izu
č
avanjem politi
č
kih sistema njemu poznatog anti
č
kog svijeta, studiranjem 158 ustava raznih helenskih i
nehelenskih država na odre
đ
en na
č
in dotakao i osnove zaštitnog organiziranja društva. Da bismo mogli egzaktno
sadržajnije objasniti taj period, neophodno je, da u osnovnim crtama ukažemo na prilike u kojima se pojavljuju
prvi oblici politi
č
ke zajednice. Gr
č
ka civilizacija i gr
č
ka politi
č
ka filozofija se može ozna
č
iti kao prvi nosioci
otkrivanja politike kao društvene pojave, a samim tim geneze samozaštitnog organizovanja u prvim oblicima
politi
č
kih zajednica.
Procesu nastanka gr
č
ke demokratije predhodili su kompleksni doga
đ
aji u intelektualnom, kulturnom,
trgovinskom, ustavnom, religioznom, kao i u drugim oblastima društvenog života. Nastanak osnovnih
demokratskih postulata u atenskom društvu možemo vezati za razdoblje petog stolje
ć
a prije naše ere.
Taj period je karakteristi
č
an po tome zato što je u tom periodu ugašen jedan broj institucija, tako da je
cjelokupan politi
č
ki život dospio u nadležnost gra
đ
ana. Unesen je koncept udruživanja u politi
č
kom smislu.
Naime, gra
đ
anstvo je postalo osnovna baza mišljenja i djelovanja što je otvorilo nove pretpostavke za
sudjelovanje svih gra
đ
ana u donošenju relevantnih odluka o pitanjima od zajedni
č
kog interesa. Razmatranje i
aktivno u
č
eš
ć
e na svim podru
č
jima ljudskog života vodilo je razumjevanju i širenju politi
č
kog odnosa izme
đ
u
gra
đ
ana. Zna
č
i da je sudjelovanje u politi
č
kom životu za Gr
č
kog
č
ovjeka bilo toliko važno, da su svi ostali interesi
i odnosi bili svedeni na marginalnu ravan. Time se izgradio politi
č
ki identitet i ono fundamentalno politi
č
ko, na
č
in
bitka, na
č
in života, sa visokim stepenom demokratije. U tom naglašenom identitetu ugra
đ
ena je bitna
komponenta u vidu jedne op
ć
e solidarnosti. O toj solidarnosti gra
đ
ana u anti
č
koj demokratiji Meier piše
“Solidarnost onih koji su svojim vlastitim sudjelovanjem u razgovoru željeli osigurati pravednost i red”, jedva da je
mogla nastaviti na njihove razli
č
ite neposredne interese, nego je ona morala nadovezati na op
ć
enito i tako
posredovani,dakle gra
đ
anski interes. Tek to ga je
č
inilo jakim. A to zna
č
i, da su se kona
č
no ponovno našli kao
gra
đ
ani u znatno pretežnoj ve
ć
ini. Pripadnici polisa koji su se do tada sretali kao susjedi, seljaci,obrtnici,
5
pripadnici kulta...Oni su izme
đ
u sebe konstatovali potpuno novu razinu sretanja, opho
đ
enja, govorenja,
djelovanja, o
č
ekivanja, samoprimanja i zajedništva.
2
Iz dosadašnjih razmatranja možemo re
ć
i da u anti
č
kom shvatanju i razumijevanju razli
č
itih oblika
organizacije, klju
č
no mjesto zauzima država kao zajednica. Tako da je i naziv anti
č
ke države generi
č
ki naziv za
tip državne organizacije koji se razvio na pomenutim postulatima. Sami pojam anti
č
ke države u širem smislu
obuhvata sve državne tvorevine koje su postojale u starovjekovnom robovlasni
č
kom društvu, i koje su imale neke
zajedni
č
ke karakteristike. Me
đ
utim, njihovo posmatranje je ustvari imalo ograni
č
enu karakteristiku, odnosno
svodilo se na državne organizacije koje su se oblikovale u oblasti Mediterana na Gr
č
ko-helensko-rimskom
podru
č
ju. Tako odre
đ
eni pojam anti
č
kih država obuhvata starogr
č
ke gradove državice (polis) i Rimsku Imperiju.
Anti
č
ka država se obrazovala na jedno relativnom visokom stepenu ekonomskog i kratkog razvoja
robovlasni
č
kog društva. Na tim osnovama, se odre
đ
ivala i politi
č
ka mo
ć
pojedinaca. Naime, i samo politi
č
ko
ustrojstvo države je odre
đ
ivalo i politi
č
ku mo
ć
pojedinaca saglasno njegovom bogatstvu. To je usmjeravalo akcije
pojedinaca prema sve ve
ć
em stjecanju bogastva. Nastojanja na pomorskoj trgovini, širenju robno-nov
č
anih
odnosa i povezanost ekonomsko-politi
č
ke mo
ć
i eksplicite ukazuju na svojevrsnu merkantilisti
č
ku politiku. Ona je
negdje do kraja VI stolje
ć
a prije nove ere donijela Ateni ekonomsko i politi
č
ko vo
đ
stvo me
đ
u gr
č
kim državama. U
tom smislu se sve više osje
ć
ala potreba i zahtjevi za normativno-pravno regulisanje društvenih odnosa. Tim više
ako znamo da su osnovni pe
č
at politi
č
kim odnosima i sistemu politi
č
kih institucija anti
č
kih država, dovela stroga
podjela na robove i robovlasnike kao i vidni ostaci rodovske organizacije; te isklju
č
enost robova koji su sa
č
injavali
veliki dio stanovništva iz politi
č
kog i javnog života u vršenju bilo kakvih politi
č
kih funkcija.
Antagonizmi koji su bili evidentni izme
đ
u slobodnih ljudi punopravnih gra
đ
ana prvobitnih gensova i
doseljenika koji su uživali samo neka prava kroz duge vremenske periode, bili su ispunjeni borbama za
izjedna
č
avanje u politi
č
kim pravima. Pored toga, dolazilo je i do ve
ć
ih robovskih ustanaka koji su dovodili u
pitanje i same temelje anti
č
ke države. Stoga je historija razvitka anti
č
kih država vrlo interesantna posebno sa
stanovišta demokratskog i autokratskog tipa politi
č
kog ure
đ
enja. Politi
č
ko ure
đ
enje anti
č
kih država je imalo manje
ili više naglašene staleško-plutokratske elemente. U starogr
č
kim državama i u rimskoj republici ustavi i zakoni su
predvi
đ
ali podjelu gra
đ
ana na više kategorija prema njihovom imovnom stanju, vezuju
ć
i direktno obim politi
č
kih
(vojnih) prava i obaveza za veli
č
inu imovine.
Jedno od klju
č
nih politi
č
kih gledišta Aristotela odnosilo se i na zakonodavstvo. Pošto je njegova temeljna
odrednica politea (država) koje ozna
č
ava državnu i samu zajednicu gra
đ
ana ili cjelinu gra
đ
ana, odnosno politi
č
ku
zajednicu, ona prava zakon i obi
č
ajima. Oni kao institucije zajedni
č
kog života daju pravo gra
đ
anima na
snabdijevanju u javnom politi
č
kom životu, tvore
ć
i specifi
č
nu kvalitetu gra
đ
ana, podjeli politi
č
kih funkcija i
podjednako zna
č
ajno jezgro samog državnog poretka u kojem žive gra
đ
ani i ostvaruju svoje politi
č
ko pravo.
2
Cristan Meier, Dic Entstehung des Politischen bei den Griechen, Frankfurt, 1980, str 17.
Aristotel, Nikohamova etika, Zagreb, 1982, 1134a 30b1
7
Naša dosadašnja razmatranja o prvim oblicima politi
č
kih zajednica i pretpostavke koje su dovele do
oblikovanja politea radi o
č
uvanja svojih zajedni
č
kih interesa od unutrašnjih kao i od vanjskih napada, jasno
upu
ć
uju i na po
č
etne oblike policijske djelatnosti. Njeno po
č
etno oblikovanje kao i forme ispoljavanja su u
zavisnost od samog društvenog bi
ć
a i karaktera odnosa u okvirima jedne društvene zajednice. Tako da njen
razvoj,evoluira u okviru društvenog sistema.
EGIPAT
Problem organizacije upravljanja novouspostavljenim državama, pa tako i samom organizacijom
policijskih snaga poznati su još i u starom Egiptu. Rani egipatski vladari su ustanovili zakone i sudove koji su bili
doneseni od vladinih službenika. Oni su postavili mornari
č
ke patrole, i carinarnice radi zaštite trgovine. Da bi
zaštitile svoje doma
ć
e (ku
ć
no) spokojstvo, dinastije u Egiptu su uspostavile neke oblike policijskih snaga. Tu
možemo navesti i staru Kinu gdje je Konfu
č
ijeva doktrina posebno nazna
č
ila potrebu za pravilnom organizacijom i
samim vo
đ
enjem upravljanja državom. Insistiralo se na takvom izboru javnih službenika koje je trebala odlikovati
sposobnost i poštenje. Tako
đ
er, dinastija Hana (od 202.godine prije nove ere do 219.nove ere) u svojim
stavovima je naro
č
ito apostrofirala pomenuta gledišta. Postavlja se pitanje: Kako i na koji na
č
in je u anti
č
kom
periodu u velikom broju država u Gr
č
koj (150 gradova-država) bila prona
đ
ena forma upravljanja sa policijskom
zaštitom koja bi sublimirala i o
č
uvala narodnu volju sa tadašnjim politi
č
kim ure
đ
enjem. Koliko se relevancije
poklanjalo toj problematici predstavlja eklantantan primjer sjajnog posmrtnog govora Perikla, koji je pozvao sve
Grke da posebnu aktivnost usmjere planiranju, zahtjevaju
ć
i maksimalan angažman u oblasti planiranja, odnosno
takva rješenja kojima bi osigurala bezbjednost poretka. Veliki broj gradova-država, naporima ovladavanju i
upravljanju ogromnom teritorijom: evolucija i razvoj razli
č
itih kultura, me
đ
usobni ratovi, unutrašnji nemiri, uslovili
su da je svaka od njih imala svoje zakone i pravni sistem. To je impliciralo i potrebu organizacije policijskih snaga.
Me
đ
utim, policija u tom periodu nije imala razvijenu formu ve
ć
je njena sveukupna aktivnost ovisila od vladaju
ć
ih
struktura. Osnovne policijske funkcije bile su u rukama vladalaca, vojske i vojnih starješina kao i robovlasnika.
Razlog takvoj organizaciji policije nalazimo u samoj organizaciji državica,
č
ije funkcije uopšte nisu bile
razgrani
č
ene. Ipak u pogledu zaštite i održavanja reda postojale su policije na srodstvenoj osnovi. Funkcionisala
je u skladu sa tadašnjim obi
č
ajima i tradicijama i sa naglašenim recidivima svijesti prvobitne zajednice za
održavanje pomenutog sistema i ja
č
anje eksploatacije, zašto je bilo potrebno i nova robovska snaga. U tom cilju
je bila potrebna i sila koju su naj
č
eš
ć
e provodili sami robovlasnici...Oni se sa svojom tjelesnom stražom pojavljuju
kao
č
uvari - zaštitnici i izvršioci obezbje
đ
enja raznih roba, koriste
ć
i se pri tome raznovrsnim metodama prinude.
Osim što je u tom obliku politi
č
kog ure
đ
enja poseban problem bio reprodukcija sistema, obezbje
đ
enje radne
snage i njeno držanje u pokornosti,zna
č
ajna složenost se ispoljavala u naglašenim društvenim sukobima koji su
se pretvarali u anarhiju i bezakonje.
Uvidjevši koliko problema mogu donijeti svi oblici anarhije i bezakonja, prvi vladar Atine Prisistratus je
osjetio potrebu za nekim zaštitnim mehanizmom. Osnovao je veliki kontigent tjelohranitelja koji su imali ulogu
