JU CSŠ ,,PETAR KOČIĆ”
SRBAC
MATURSKI RAD IZ GEOGRAFIJE
SVJETSKO MORE
4
2. Postanak mora
Istraživanjem strukture dna mora, okeana i dubokomorskih sedimenata dolazi se do
saznanja o građi okeanskog dna i postanku okeana. Koncepcija o stalnosti kontinentskih
blokova i okeanskih zavala, koja je nastala u početku razvoja geologije i geofizike, razvila se na
pretpostavci o bitnoj razlici u građi okeanskog dna i kontinenata. Prema toj hipotezi okeani su
nastali razdvajanjem supstance iz užarene tekuće Zemljine mase, u kojoj je lakša, kisela
(granitna) magma isplivala iznad težega, rastaljenoga sloja teže (bazaltne) magme, koji
okružuje jezgro Zemlje. Rezultat toga procesa je stvaranje kontinentskih blokova i okeana.
Tamo gdje se lakša, granitna magma uspela na površinu i učvrstila, nastali su kontinenti, dok su
u bazičnoj magmi nastale depresije, koje su se tokom vremena ispunile vodom.
Prema teoriji njemačkog geofizičara A. Wegenera cjelokupna kopnena masa bila je u
geološkoj prošlosti jedinstveni kontinent Pangea, a vodeni omotač Zemlje jedinstveno more –
Panthallasa. Raspadanjem jedinstvenog kontinenta pod uticajem Mjeseca, centrifugalne sile i
gravitacije došlo je do kretanja kontinentskih blokova prema ekvatoru i prema zapadu. Ta
teorija pomicanja kontinenata potkrijepljena je geografskom podudarnošću Afrike i Južne
Amerike, a i mnogim geološkim, zoogeografskim i klimatskim homologijama atlantskih obala
oba kontinenta. Teorija tektonskih ploča unaprijedila je tu teoriju (→ zemlja). Prema njoj, u
gornjem omotaču Zemlje (astenosfera) djeluju konveksne struje kojima se supstanca diže na
površinu kroz pukotine u okeanskom dnu. Ploče koje plivaju na gornjem omotaču međusobno
su razdvojene pukotinama. Duž tih pukotina užarena masa izbija na površinu. Ploče se mogu i
sudarati, odnosno podilaziti. Tada se supstanca vraća u unutrašnjost.
Slika 2- Pangea
Izvor podataka:
www.wikipedia.com
5
Morska voda je atmosferskog i juvenilnog (mladog) porijekla. U vrijeme magmatskog
stanja Zemlje praatmosfera se sastojala uglavnom od ugljen- dioksida i vrlo vruće vodene pare.
Kada se ohladila, voda je u pljuskovima padala na užarenu magmu i ponovno se isparavala.
Daljim hlađenjem magme, odnosno Zemljine kore, atmosferska se voda skupljala u
depresijama, ispunjala ih i stvarala mora. Vodena para iz atmosfere probijala se u užarenu
magmu, pa se poslije, kada se magma učvrstila, iz nje izlučila kao juvenilna (mlada) voda.
Nešto se vode izlučilo i iz stijena i minerala (konatna voda) u kojima je bila hemijski vezana.
2.1. Geologija morskog dna
U geološkoj prošlosti Zemlje prostorni raspored kopna i mora nije uvijek bio jednak. Od
prekambrija do danas mijenjali su se i oblik i dimenzije kontinenata i mora. Na osnovu analize
morskih sedimenata i u njima nađenih provodnih fosila može se odrediti u koje su se geološko
doba te promjene događale, koje je prostore na današnjim kontinentima pokrivalo more i kada
se s kontinenata ono povuklo. Tokom geološke prošlosti Zemlje neka su mora nestala, a neka su
se u promijenjenom obliku sačuvala. Prema tomu, geološkim morima smatraju se ona mora koja
su u geološkoj prošlosti Zemlje uticala na formiranje kopna.
Granice kopna i mora u prošlosti Zemlje neprestano su se mijenjale. More je plavilo
pojedina kopna (transgresija mora ili pozitivno kretanje) ili se povlačilo s nekih dijelova
(regresija mora ili negativno kretanje). Naročito velike promjene dogodile su se u paleozoiku i
mezozoiku; u tim je erama postojala velika geosinklinala Tetis, zatim madagaskarska ili
indijska geosinklinala i tihooceanska geosinklinala, koja je obuhvatala japansku, andsku i
novozelandsku geosinklinalu.
