PŠTI INSTITUTI DOKAZNOG PRAVA U KRIVIČNOM POSTUPKU

1.Pojam dokaza, dokazivanje i osnovni dokazni pojmovi

Zakonik o krivičnom postupku ne sadrži pojam dokaza, i ako se u čitavom nizu njegovih

odredbi spominju dokazi. Nije u pitanju nikakav poseban propust zakonodavca, jer pojmovno
određivanje dokaza u suštini i ne treba da bude deo sadržine Zakonika o krivičnom postupku,
niti bilo kojeg drugog izvora krivičnog procesnog prava, već se u praksi, a na temelju osnovnih
teorijskih koncepcija, izgrađuje shvatanje o tome šta je dokaz u konkretnom slučaju i kakav je
njegov dokazni kredibilitet, a da pri tom, u odnosu na dokaze i druge dokazne pojmove važe i
određena načela krivičnog postupka, kako ona koja su izričito sadržana u Zakoniku o krivičnom
postupku (kao na primer, načelo slobodne ocene dokaza), tako i ona koja se ne spominju u
Zakoniku o krivičnom postupku, ali je njihova primena u krivičnoj proceduri ipak moguća i
potrebna, kao što je to slučaj sa načelom

in dubio pro reo.

Pojam dokaza predstavlja jednu od najsloženijih teorijskih pitanja krivičnog procesnog

prava i ovom prilikom se njećemo upuštati u šire razmatranje te problematike, već ćemo se
ograničiti   na   osnovno   pojmovno   definisanje   dokaza.   Naime,   pojmovno   određenje   dokaza
predstavlja veliku i zahtevnu krivičnoprocesnu temu, koja je podobna da bude predmet složenih
monografskih   radova   i   ne   može   se   detaljno,   a   naročito   ne   i   uz   šire   izlaganje   o   različitim
mogućim teorijskim pristupima o kojima se uvek može argumentovano polemisati, obraditi u
radu, koji u osnovi predstavlja univerzitetski udžbenik, koji je u prvom redu namenjen osnovnim
studijama.   Ista   konstatacija   važi   i   za   druge   pojmovi   koji   su   povezani   sa   dokaznom
problematikom u krivičnom procesnom pravu, poput dokaznih sredstava, odnosno dokaznih
načina ili dokaznih radnji, izvora dokaza, te teme dokazivanja, odnosno predmete dokazivanja,
dokaznih   zabrana,   tj.nepodobnih   dokaza   i   drugih   takvih   tema,   koje   predstavljaju   predmet
razmatranja dokaznog prava, kao i jedne veoma široke procesne oblasti, koja čak u osnovi
prevazilazi okvire samog krivičnog procesnog prava, iako je verovatno njegov suštinski najvažniji
deo,   već   je   u   određenoj   meri   imanentna   i   drugim   procesnim   zakonodavstvima.   U   daljim
izlaganjima   ćemo   se   stoga,   nužno   ograničiti   na   relativno   sumarno   razmatranje   osnovnih
dokaznih pojmova u krivičnom procesnom pravu, na način i u obimu koji odgovara zahtevima
jendog monografskog rada, koji je pre svega, udžbeničkog karaktera, pa stoga po logici stvari,
ne podrazumeva produbljeniji pristup i osvrt na brojna teorijska i praktična pitanja koja bi, ako
bi se težilo sistematsko obradi, morala da budu predmet daleko obimnijih rasprava, nego što je
to moguće u jednom udžbeniku krivično procesnog prava.

Dokazi predstavljaju podatke činjenične prirode, koji proizilaze iz krivičnoprocesnih

radnji koje su preduzeli subjekti krivičnog postupka a pre svega sud koji jedini izvodi dokaze u
krivičnom postupki, na osnovu kojih se utvrđuje činjenično stanje, a na temelju koga se izvode
krivičnopravno relevantni zaključci upogledu bitnih elemenata krivičnog dela i krivične

odgovornosti, te izbora, odnosno mere konkretne krivične sankcije, kada su za to ispunjeni
potrebni materijalni i procesni uslovi, ili se na temelju tih podataka izvlače određeni
krivičnoprocesni zaključci, pri čemu se takvi zaključci suda u procesnom smislu uobličavaju u
okviru odluke kojom se nezakonski regulisan način rešava predmet krivičnog postupka.

Kod ove definicije je težište na objašnjenju dokaza kao

podatka,

ili

informacije

, do koje

se dolazi na zakonom predviđen način, a posredstvom koje sud utvrđuje činjenice i to pre svega
one koje su pravno relevantne odnosno odlučne, ali pored toga, takva informacija može imati i
čisto krivičnoprocesni značaj. Takav podatak mora da bude relevantan u alterantivnom,
odnosno kumulativnom smislu, tako da ima određeni krivično pravni (

materijalni ili procesni

ili i

materijalni i procesni

) značaj, a on sam po sebi takođe predstavlja određenu

činjenicu,

odnosno

ima

činjeničnu prirodu.

Same dokaze uvek izvodi sud, ali ih on takođe može prikupljati,

obezbeđivati ili proveravati, a to ponekad mogu da čine u skladu sa zakonom i drugi subjekti, s
tim da samo sud može da

izvodi

dokaze (to je njegovo

ekskluzivno pravo

), te donosi određene

dokazne zaključke koji su informativna podloga za donošenje određene odluke na bazi
utvrđenog činjeničnog stanja. Slično definiše dokaze i Z. Jekić koja navodi da su

184

to "faktički

podatci do kojih se dolazi u zakonom propisanom postupku (izvođenjem određenih procesnih
radnji), a koji su izvor saznanja o činjenicama na koje treba primeniti krivičnopravne i
krivičnoprocesne norme. "

185

Dokazivanje predstavlja samo sredstvao za utvrđivanje činjeničnog

stanja, kao skupa činjenica na kojima se neposredno temelji primena materijalnog ili formalnog
krivičnog zakona u određenom krivičnom predmetu (pravno relativne ili odlučne činjenice),
tako da se glavna aktivnost suda u krivičnom postupku svodi na utvrđivanje činjeničnog stanja
potrebnog za odlučivanje.

186

Dokazi su u funkciji dokazivanja, koje predstavlja preduzimanje potrebnih radnji i

krivičnom postupku, odnosno korišćenje potrebnih dokaznih sredstava, radi sticanja ubeđenja
od   strane   suda   u   pogledu   postojanja   ili   nepostojanja   određenih   relevantnih   činjenica,   te
utvrđivanja  relevantnog činjeničnog stanja na temelju kojeg se donosi  odluka o  predmetu
krivičnog   postupka.   I   drugi   subjekt   postupka   mogu   davati   određeno   značenje   konkretnim
dokazima, ali samo dokazni zaključak suda može biti osnova za odluku kojom se rešava predmet
krivičnog postupka, odnosno samo iz njega može proizići relevantno činjenično stanje koje
potom   postaje   podloga   za   odluku   kojom   se   rešava   predmet   krivičnog   postupka.   Da   bi   se
postojanje određene činjenice dokazalo, potrebno je da se dokazi koji se odnose na te činjenice,
koje predstavljaju predmet dokazivanja, izvedu na odgovarajući način u krivičnom postupku, pri
čemu njihovo izvođenje mogu predložiti same stranke, odnosno drugi subjekt postupka koji
imaju to pravo, ali dokaze može izvoditi sam sud po svojoj sopstvenoj inicijativi, te je zatim

184

185

Z. Jekić,

Dokazi i istina u krivičnom postupku

, Pravni fakultet – Centar za publikacije, Beograd, 1989, str.12

186

M. Grubiša,

Činjenično stanje u krivičnom postupku-drugo dopunjeno i izmenjeno izdanje

, Informator, Zagreb, 1980, str. 2. i str.4

sumnje. Učenje o dokazima i drugim pojmovima koji su povezani sa dokaznom problematikom,
predstavlja osnovni predmet dokaznog prava, koje u osnovi predstavlja deo krivičnog procesnog
prava, mada se dokazni pojmovi sreću i u drugim procesnim disciplinama, ali se ono može i
izdvojiti, te proučavati kao posebna naučna disciplina. U tom slučaju se svi dokazni pojmovi
proučavaju na znatno produbljeniji način i tada je moguće izdvajanje i nekih drugih, sa
dokazima uže ili šire povezanih pojmova, nego kada oni predstavljaju samo jedan, iako izuzetno
važan, ipak relativno ograničen segment krivičnog procesnog prava, obrađen uz nužno sumaran
udženički pristup.

2.Neke teorijske podele dokaza

Dokazi mogu da se podele na različite načine, odnosno prema raznovrsnim

kriterijumima, ali su sve moguće podele dokaza u osnovi teorijskog karaktera, jer savremeni
zakonodavci, po pravilu ne poklanjaju pažnju striktnom segmentiranju dokaza u zakonskim
tekstovima. U daljem tekstu ćemo se osvrnuti na dva načina teorijskog kategorisanja dokaza:
prvom, koji je materijalnog karaktera, jer njegov kriterijum počiva na sadržini dokaza i njihovom
logičkom i saznajnom značenju (posredni i neposredni dokazi) i drugom, koji se može shvatiti
kako u čisto procesnom smislu, tako i u mešovitom, osnosno materijalnom pogledu.

2.1 Posredni i neposredni dokazi-indicije i dokazi

Jedna od najstarijih i najvažnijih podela dokaza se u logičkom smislu zasniva na

kriterijumu   vrste   veze   između   izvora   saznanja   i   određenih   činjenica   koje   su   predmet
dokazivanja,   dok   se   ona   u   procesnom   smislu   temelji   na   načelnom   stepenu   dokaznog
kredibiliteta određenih dokaza. Ova podela u stvari, potiče iz nekadašnjih zakonskih rešenja
zasnovanih na formalnoj oceni dokaza i podeli dokaza na neposredne i posredne, ali je ona,
nakon prihvatanja načela slobodne ocene dokaza u savremenim krivičnim postupcima, opstala
više u jednom čisto teorijskom, nego u praktičnom smislu, mada učenjem o neposrednim i
posrednim dokazima još uvek ima velikog značaja, te može doprineti sudskoj praksi. Ukoliko je
veza između izvora saznanja i relevantne činjenice direktna, radi se o neposrednim dokazima,
dok su u slucaju indirektne veze u pitanju posredni dokazi. Često se samo neposredni dokazi
tretiraju   kao   pravi   ili   relevantni   dokazi,   dok   se   posredni   dokazi   smatraju   samo   indicijama,
odnosno „indicije“ predstavljaju sinonim za „posredne dokaze“ ili tzv. osnove podozrenja.

U vezi s tim se u teoriji ističe i da se kriterijum podele na neposredne i posredne dokaze,

svodi na važnost činjenica koje se utvrđuju, pa je za neposredne dokaze karakteristično da se
njima   direktno,   odnosno   neposredno   utvrđuju   relevantne   činjenice,   dok   se   posrednim
dokazima   utvrđuju   neke   sporedne   činjenice   koje   same   po   sebi   ne   predstavljaju   predmet
dokazivanja, ali se  posredno, usled njihove  povezanosti sa bitnim činjenicama, omogućava

zaključivanje i u odnosu na relevantne činjenice.

190

Načelno se smatra da samo pravi ili

neposredni dokazi imaju potreban visoki stepen dokaznog kredibiliteta u opštem, odnosno
apstraktnom smislu, s tim da dokazna verodostojnost u svakom konkretnom sličaju uvek zavisi
od procene suda.

Posredni dokaz se po nekad označava kao sastavno dokaz, koji se dobija iz osnova

podozrenja ili indicija koje su: „takve dokazne istinite činjenice, iz kojih se može izvesti zaključak
da je jedna druga činjenica, koja ima da se dokaže, istinita ili neistinita, jer one prve s ovom
drugom stoje u tesnoj logičkoj vezi.“

191

Ovo se ilustruje primerom pronalaženja ukradenih stvari

kod određenog lica, što samo po sebi nije dokaz da ih je baš on ukrao, ali se može poći i od te
pretpostavke, koju je potrebno utvrđivati drugim dokazima, ili je moguće utvrditi, da postoji
krivično delo prikrivanja, odnosno obrnuto, može se dokazati da je on do tih stvari došao
potpuno zakonito, bez svesi o njihovom nelegalnom poreklu. Primer za određenu činjenicu kao
indiciju, bi bio i  motiv za izvršenje  određenog krivičnog dela. Tako  na  primer, u  koliko je
utvrđeno da je određeno lice nasilno preminulo, te ustanovljeno na temelju pragova na mestu
događaja, izvršenoj obdukciji i tsl; da se po svemu sudeći radi o ubistvu, činjenica da je neko
drugo lice imalo motiv (tipičan primer bi bio osveta), je samo indicija da je možda baš to lice
ubica. Zatim, ukoliko se još ustanovi da ono nema alibi u odnosu na vreme izvršenja krivičnog
dela, to postaje još jedna dodatna indicija, a time se pojačava dokazno značenje prve polazne
indicije, ali ni jedna ni drugaindicijalna činjenica nemaju u suštini postpuni dokazni kredibilitet,
odnosno ne dovode to lice u direktnu i nedvosmislenu vezu sa izvršenim krivičnim delom.
Međutim, tim činjenicama se ne može određi bilo kakav dokazni značaj jer one u sklopu sa
drugim   činjenicama,   odnosno   dokazima   mogu   doprineti   utvrđivanju   potpunog   činjeničnog
stanja. Tako se, na primer, u nemačkoj sudskoj praksi mogu naći presude zasnovane samo na
indicijama, ukloplje nim u čvrst indicioni lanac, a što se formalno temelji na dejstvu načela
slobodne ocene dokaza.

192

Obrnuto, u našoj se teoriji iznosi stav da presuda zasnovana na

indicijama predstavlja slučaj pogrešnog ili nepotupunog utvrđenog činjeničnog stanja, odnosno
jedan vid greške suda u dokaznom postupku, te donošenje odluke o predmetu krivičnog
postupka.

193

Shodno ovome, indicije bi bile shvaćene kao segmentirane činjenice skladno i

logički uklopljene u jedan jedinstveni dokazni niz.

Prema jednom odlično utemeljenom shvataanju, prvi naučni kriterijum za razlikovanje

dokaza na neposredne i posredne je u njihovom vezivanju za verzije, odnosno (ne) mogućnost
pravljenja pretpostavki u odnosu na predmet dokazivanja.

194

Ako je veza između dokaza i

odlučne činjenice jednoznačna ona ne samo da ne zahteva, nego ni ne daje mogućnost za

190

N. Matovski,

Kazneno procesno pravo-Opšt.del

, Praven fakultet „Justinijan Prvi“ , Skopje Vtor avgust-S.Štip, Skopje 2003, str. 272.

191

B. Marković,

O dokazima u krivičnom postupku

, Izdavačka knjižara Gece Kona, Beograd, 1921, str. 275.

192

A. Hehberger,

Dokaz na osnovu indicija u toku istražnog postupka

, Priručnik, Zagreb, 1981, str. 211-214.

193

Z. Jekić,

op.cit

. ,12-13 i str. 89-90.

194

V. Vodinelić,

Verzije I dokazi

, “Anali Pravnog fakulteta u Beogradu”, jubilarni broj, Beograd, 1983, str.150-152.

saznajne moći dokaza, ima osnovnu obavezu da sve svoje dokazne zaključke valjano obrazloži,
te ih na taj način objasni i opravda ne samo strankama i drugim licima kojima se presude,
odnosno druge sudske odluke kojima se rešava osnovni predmet krivičnog postupka
dostavljaju, već i u odnosu na viši, tj. drugostepeni sud, koji ih može preispitivati i eventualno
(pre)vrednovati u postupku po žalbi, što i predstavlja osnovnu branu apsolutnoj sudskoj
arbitrernosti, odnosno onemogućava da se sudska sloboda u oceni dokaza, pretvori u sudsku
samovolju.

2.2. Dokazi optužbe i dokazi odbrane, te indiferentni dokazi u odnosu na osnovne stranačke
funkcije

Jedna od relativno čestih teorijskih podela dokaza je njihovva podela na : dokaze

optužbe i dokaze odbrane. Kriterijum za ovakvu podelu dokaza može da bude čisto procesne
prirode, prema tome koji je subjekt predložio izvođenje   određenih dokaza, odnossno da li
određeni dokazni predlog potiče od ovlašćenog tužioca, odnosno puno,oćnika oštećenog kao
tužioca   ili   privatnog   tužioca,   ili   je   potekao   od   okrivljenog,   odnosno   njegovog   branioca.
Međutim, taj kriterijum u osnovi nije podoban za podelu dokaza na dokaze optužbe i odbrane,
jer nezavisno od toga ko je predložio izvođenje određenog dokaza , takav izvedeni dokaz u
krivičnom postupku može da ide u prilog ooptužbi ili odbrani, čak i kada subjekt koji obavlja
funkciju   optužbe   ili   odbrane,   nije   predložio   izvođenje   takvog   dpkaza,   ili   se   čak   njegovom
izvođenju protivio, a nekada  određeni dokaz može da bude potpuno indiferentan u odnosu na
optužbu   ili   odbranu.   Pored   toga,   sud   može   i   po   sopstvenoj   inicijativi   da   naredi
izvođenjeodređenog dokaza, potpuno nezavisno od bilo čijeg predloga, isto kao što dokazni
predlozi  ni inače ne obavezuju, odnosno sud ih ne mora usvojiti, pa je i to razlog da se podela
dokaza na dokaze optužbe i dokaze odbrane, ne može temeljiti na kriterijumu  subjekta koji je
predložio   izvođenje određenog dokaza. Sud e i inače u našem krivičnom postupku, kao i u
ostalim   savremenim   kontinentalnoevropskim   krivičnim   postupcima     mora   dominantno
rukovoditi načelom istine, dok je stranačka inicijativa   pretežnijeg značaja u čisto stranačkim
tipovima krivičnog postupka, koji su pre svega tipični za anglosaksonske pravne sisteme. Pored
toga, određeni dokaz u konkretnom slučaju može i da kombinovano ide u prilog kako optužbi,
tako i odbrani, pa tako na primer, u iskazu određenog svedoka mogu biti sadržani podaci koji
jednim   delom   potkrepljuju   optužbu,   ali   istovremeno   u   drugom   delu   idu   u   prilog   iskazu
okrivljenog, ili na drugi način koriste njegovoj odbrani u krivičnom postupku.