2
UVOD
Šume čine jednu trećinu kopna na planeti. One su biološki najraznovrsniji
ekosistem na kopnu i jedan od najsloženijih sistema. U šumama živi više od 80%
kopnenih vrsta biljaka, životinja i insekata.
Šumom se smatra zemljište koje je obraslo šumskim drvećem i/ili njegovim grmolikim oblicima,
grmljem i prizemnim rastinjem na površini od 0,1 ha i većoj, gdje se trajno proizvode šumski
proizvodi i ostvaruju opštekorisne funkcije, a između biocenoze i staništa vladaju uravnoteženi
odnosi.
Zaštita šuma ima važnu ulogu za očuvanje ravnoteže šumskih ekosistema.
Na šume utiču štetni ljudski, biotički i abiotički faktori. Ljudi imaju veliki uticaj
na šume svojim aktivnostima, a to uključuje sve od uzgoja stabala pa do izazivanja požara. U
biotičke faktore se ubrajaju: insekti, glodavci, divljač, biljke, bakterije, virusi i mikoplazme, dok se u
abiotiče faktore ubrajaju: vjetrovi, oluje, voda te niska i visoka temperatura. Svi ovi faktori utiču na
poremećaje u šumskim ekosistemima.
Zadatak zaštite šuma je redovno praćenje i sprječavanje razvoja najvažnijih i najčešćih biljnih bolesti
i štetočina.
U XIX, XX, a naročito u XXI vijeku u Evropu su unijete brojne vrste insekata iz drugih krajeva
svijeta. Te alohtone vrste su se uspješno aklimatizovale u novim životnim uslovima, obrazovale
populacije visoke abundancije i za nekoliko godina raširile svoj novi areal na veći dio ili cijelo
područje Evrope. Mnoge od njih su se raširile i na Balkansko poluostrvo, a samim tim i na područje
Republike Srpske. Na žalost, o tome u našoj naučnoj i stručnoj literaturi nema, ili ima vrlo malo
podataka.
U novoj sredini unijete vrste se obično ponašaju sasvim drugačije nego u postojbini. Na primjer, u
novoj sredini su znatno štetnije, jer razvijaju brojnije populacije, a neke su u permanentnoj gradaciji,
vjerovatno usljed izostanka prirodnih neprijatelja.
U ovom radu posebnu pažnju posvećujemo štetnim šumskim insektima, njihovim osobinama i
razvoju.
4
1.2.
Red HOMOPTERA - jednakokrilci
Stictocephala bisonia
Kopp & Yorke – rogati cvrčak (Sl.2a)
Rogati cvrčak porijeklom je iz Sjeverne Amerike. U Evropi je prvi put zabilježen 1912. godine
u Mađarskoj. Odatle se kasnije širio po ostalim zemljama vjerovatno sadnim materijalom
voćaka, šumskih i dekorativnih biljaka. Na području bivše Jugoslavije prvi put je zabilježen
1938. godine, ali se pretpostavlja da je došao znatno ranije. Danas je iz postojbine (Sjeverne
Amerike) raširen, osim u Evropi, u Južnoj Americi, Africi i Aziji. Rogati cvrčak ima
jednogodišnju generaciju. Široka je polifaga. Larve se hrane sokovima raznih biljaka, posebno
prizemne flore. Imaga se javljaju sredinom jula. Masovna su krajem jula i početkom avgusta
kada intenzivno polažu jaja. To čine pomoću snažne testeraste legalice kojom prave zarez na
kori pod kojom polažu jaja u leglima od 4 do 12 jaja. Jaja polažu pod koru raznih mladih
drvenastih biljaka. Larve na proleće napuštaju jajna legla i odlaze na prizemnu floru gde
počinju sa razvojem. Oštećena kora je idealna za ulaz raznih patogenih mikroorganizama, koji
kasnije mogu da osuše biljku (Sl. 2b).
a b
Sl. 2 – Stictocephala bisonia Kopp & Yonke ženka (a) i oštećenja od legalice (b)
Vrsta je posebno štetna u šumskim i voćnim rasadnicima, kao i rasadnicima ukrasnih
drvenastih biljaka. U cilju biološke borbe protiv rogatog cvrčka u Italiju je iz Severne Amerike
introdukovan jajni parazitoid
Polynema striaticorne
Gir. (
Chalcidoidea
,
Mymaridae
). Ovaj
parazitoid je konstatovan na području Bosne i Hercegovine, 1983. godine, gde je vjerovatno
dospio sadnim materijalom. (Mihajlović, Lj. i Dimić, N. 1985), a danas je raširen na cijelom
području Balkanskog poluostrva, vjerovatno i šire.
Eopineus strobi
(Hart.) – hermes vajmutovog bora
Vrsta je odavno unijeta u Evropu iz Sjeverne Amerike, vjerovatno sa sadnim materijalom
vajmutovog bora. Danas je odomaćena na cijelom području Evrope.
Sl. 3 – Eopineus strobi Harst.: pseudohiemosistens generacija na kori debla vajmutovca
5
U postojbini (Sjevernoj Americi) glavni domaćin je
Picea nigra
Ait.(=
maritima
Mill.), a
sporedni vajmutov bor (
Pinus strobus
L.). Na novoosvojenom arealu (Evropa) nema glavnog
domaćina, te samo na sporednom (vajmutovac) razvija nepotpun ciklus. Napad hermesa
vajmutovog bora lako se poznaje po kolonijama
pseudohiemosistes
generacije, koja na deblu i
granama stvara belu pamučnu skramu (Sl. 3). Nekada je napad veoma jak, te se događa da
cijelo stablo bude prekriveno tijelima hermesa. Tada sigurno dolazi do smanjenja prirasta,
fiziološkog slabljenja i sušenja pojedinih grana napadnutih stabala, a zabilježena su i sušenja
usljed dugogodišnjih jakih napada. Vrsta je konstatovana na području Banje Luke, Brčkog,
Bijeljine, Prijedora, Doboja i Dubrave (Industrijske plantaže) i to u velikoj brojnosti, ali za
sada, bez vidnijih štetnih posljedica po napadnuta stabla.
Gillettella coolezi
(Gill.) – duglazijin hermes
Vrsta je između 1930. i 1940. godine unijeta u Evropu iz postojbine – Sjeverne Amerike, a
danas je rasprostranjena u svim zemljama gdje rastu njeni primarni i sekundarni domaćin.
Primarni domaćin je sitka smča (
Picea sithensis
Carr.), a sekundarni duglazija (
Pseudotsuga
menziesii
Mirb.Franco.). Holociklus je dvododišnji. Na glavnom domaćinu (sitka smrči) stvara
gale (Sl.4a), a na sporednom (duglazija) dolazi do prevremenog opadanja četina usled ishrane
laravi (Sl.4b).
a
b
Sl. 4 –
Gillettella coolezi
(Gill.): gale na sitka smrči (a) i progrediens generacija na četinama duglazije
(b)
Na području Srbije vrsta je konstatovana, 1997. godine, na planini Goč u blizini rasadnika
Šumarskog fakulteta u Beogradu. Kasnije je zabilježena svuda gde zajedno rastu njeni
domaćini. Štete na sitka smrči su mnogo ozbiljnije nego štete na duglaziji. Međutim, i na
duglaziji može masovno da se javi, posebno na lokalitetima sa visokom relativnom vlažnošću
vazduha, a takvi su uslovi na gotovo svim planinama Balkanskog poluostrva. Na području
Republike Srpske vrsta je konstatovana na lokalitetima: Doboj u mjestu Stanari u šumskom
