Spoljnopolitička orjentacija država

Dr Dragan ĐUKANOVIĆ

UDC 327(497)

330.342

SPOLJNOPOLITIČKE ORIJENTACIJE DRŽAVA

ZAPADNOG BALKANA: UPOREDNA ANALIZA

Sažetak

U ovom radu autor ukazuje na osnovne determinante spoljnopolitičkih

orijentacija i strategija zemalja Zapadnog Balkana. U vezi sa navede

nim, on se usredsređuje na komparativnu analizu najvažnijih stra

teških spoljnopolitičkih dokumenata Albanije, Bosne i Hercegovine,

Hrvatske, Crne Gore, Makedonije i Srbije. U tom kontekstu, on za

ključuje da su sve zemlje Zapadnog Balkana opredeljene za član

stvo u Evropskoj uniji i NATO (sa izuzetkom Srbije), promociju regio

nalne saradnje i intenziviranje uloge navedenih zemalja Zapadnog

Balkana u globalnim i regionalnim međunarodnim organizacijama.

Autor ukazuje i na odnos država Zapadnog Balkana u odnosu pre

ma vodećim zemljama sveta – Sjedinjenim Američkim Državama,

Ruskoj Federaciji i Narodnoj Republici Kini. Ovom prilikom, kako

autor zaključuje, većina zemalja Zapadnog Balkana opredeljena je

za jačanje partnerstva sa Sjedinjenim Američkim Državama.

Ključne reči

: spoljna politika, strategije, prioriteti, Zapadni Balkan,

Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Crna Gora, Srbija, Albanija, Ma

kedonija, Evropska unija, NATO, bilateralni odnosi, međunarodne

organizacije

UVOD

Posle okončanja hladnog rata i uporednog započinjanja procesa raspada

nekadašnje Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, novonastale drža-

59 Naučni saradnik, Institut za međunarodnu politiku i privredu, Beograd. E-mail: dra-

[email protected]. Rad je realizovan u okviru projekta

Srbija i savremeni svet: per-

spektive i putevi učvršćivanja spoljnopolitičkog, bezbednosnog i spoljnoekonomskog po-

ložaja Srbije u savremenim procesima u međunarodnoj zajednici

, Ministarstva nauke

i tehnološkog razvoja Republike Srbije, br. 149002D, za period 2006–2010. godine.

60 Tekst primljen 26. maja 2010. godine.

296

FPN │Godišnjak 2010 │ III DEO: Međunarodna politika i međunarodni odnosi

ve na njenom tlu otpočele su sa redefinisanjem vlastite spoljne politike.

Re-

publika Albanija je, istovremeno, napustila rigidni model socijalizma i posle

višedecenijske izolacije krenula ka novom osmišljavanju svog međunarodnog

položaja.

Države nastale od Jugoslavije vidno su se, tokom prvih godina nezavi-

snosti, distancirale u odnosu na spoljnu politiku koja je bila vođena u vremen-

skom razdoblju između 1945. i 1990. godine. U tom smislu napušteni su prin-

cipi politike nesvrstanosti,

a Republika Slovenija, Republika Hrvatska, Bosna

i Hercegovina i Republika Makedonija započele su sa postepenim strateškim

zaokretom prema Sjedinjenim Američkim Državama i tadašnjoj Evropskoj

zajednici (danas Evropskoj uniji). Republika Srbija i Crna Gora su posle 1992.

godine, a u okviru Savezne Republike Jugoslavije, bile usredsređene na reša-

vanje nacionalnog pitanja srpskog naroda. Zato su samostalno i bez podrške

vodećih međunarodnih činilaca raspad nekadašnje jugoslovenske federacije

pokušale da iskoriste za njegovo rešavanje.

Tokom prve decenije samostalnosti većina postjugoslovenskih država

nije imala osnovna strateška dokumenta iz oblasti spoljne politike. Štaviše, ni

u konstitutivnim aktima postjugoslovenskih država nije bilo detaljnijeg preci-

ziranja spoljnopolitičke orijentacije i prioriteta. Sve države Zapadnog Balkana

utvrdile su, zvanično ili ne, sa izuzetkom Republike Srbije, strateška doku-

menta iz oblasti spoljne politike. To se može pravdati činjenicom da u Srbiji

još uvek nije postignut širi društveni konsenzus u vezi određivanja spoljnopo-

litičkih prioriteta, a pre svega sa eventualnim pristupanjem zemlje Severno-

atlantskom savezu.

Dokument

Odrednice vanjske politike Republike Hrvatske

premda je po

obimu veoma kratak, celovito sagledava sadašnji položaj zemlje u savremenim

međunarodnim odnosima. Sa druge strane, dokument

Opšti pravci i prioriteti

61 O spoljnoj politici druge Jugoslavije videti: Velibor Gavranov i Momir Stojanović,

Međunarodni odnosi i spoljna politika Jugoslavije

, „Savremena administracija“, Beo-

grad, 1972, str. 147–347.

62 Videti: „Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije“, preambula, alineja

VII,

Službeni list Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije

, godina XXX,

broj 9, Beograd, 21. februar 1974;

Leo Mates,

Nonalignment: Theory and Current

Policy

, The Institute of International Politics and Economics, Belgrade, Oceana Pu-

blications, Inc., Dobbs Ferry, New York, 1972, pp. 74–92.

63 Videti: Dragan Đukanović i Ivona Lađevac, „Prioriteti spoljnopolitičke strategije Re-

publike Srbije“,

Međunarodni problemi

, godina LXI, broj 3, Beograd, 2009, str. 343–

364.

64 „Odrednice vanjske politike“, Ministarstvo vanjskih poslova Republike Hrvatske, In-

ternet, http://rs.mvp.hr/?mh=335&mv=1933, 15/05/2010.

298

FPN │Godišnjak 2010 │ III DEO: Međunarodna politika i međunarodni odnosi

SPOLJNA POLITIKA REPUBLIKE HRVATSKE POSLE 1991. GODINE

Nakon proglašenja nezavisnosti Republike Hrvatske, 21. juna 1991. go-

dine, usledila je rekonceptualizacija spoljne politike novoformirane države.

Ipak, u prvih deset godina nezavisnosti Republike Hrvatske vodeći cilj spoljne

politike ove zemlje bio je usredsređen na razvoj strateških odnosa sa Sjedinje-

nim Američkim Državama i Saveznom Republikom Nemačkom, tada vode-

ćom državom Evropske unije.

Tek je promenom vlasti u Hrvatskoj početkom 2000. godine suštinski

definisana nova spoljna politika. Osnovna težnja novih vlasti u Republici Hr-

vatskoj u tom periodu bila je vezana za ulazak u Evropsku uniju i Severno-

atlantski savez. U tom kontekstu donet je i dokument

Odrednice vanjske po-

litike

, koji detaljno definiše osnovne ciljeve spoljnopolitičkih aktivnosti ove

zemlje. U uvodu ovog dokumenta se navode određena opredeljenja na kojima

će se zasnivati nova spoljna politika zemlje. To su, između ostalog, očuvanje i

jačanje mira, razumevanja među državama i narodima, učvršćivanje međuna-

rodnog položaja Republike Hrvatske, stvaranje uslova za ostvarenje osnovnih

strateških prioriteta učlanjenjem u evropske i transatlantske političke bezbed-

nosne i ekonomske integracije i poštovanje preuzetih međunarodnih obaveza.

Takođe, u načela nove spoljne politike ubrojani su i rešavanje otvorenih i pre-

ostalih pitanja iz procesa raspada bivše države, uspostavljanje dobrosusedskih

odnosa i saradnje sa svim državama regiona, razvijanje prijateljskih odnosa sa

najvažnijim državama i faktorima u svetu, jačanje privrednog položaja i pro-

mocija ukupnog imidža Republike Hrvatske. U ovom dokumentu Hrvatska je

definisana kao „sredozemna, srednjoeuropska i podunavska zemlja“.

U tom

kontekstu je napomenuto da Republika Hrvatska, kao država, treba da prona-

đe svoje mesto i ulogu u savremenom svetu koji je izrazito dinamičan. Poseb-

no je uvodni deo

Odrednica vanjske politike

posvećen konsolidaciji prilika u

Jugoistočnoj Evropi, sa ciljem da se na načelima pravde prava i ravnopravnosti

poboljšaju odnosi i pređe iz faze sukoba u novu fazu saradnje i partnerstva.

Značajno mesto u uvodu ovog dokumenta posvećeno je uspešnom okončanju

unutrašnjih reformi, kao i prihvatanja evropskih standarda u oblasti vladavine

prava i ljudskih i građanskih prava.

Kao osnovni spoljnopolitički ciljevi Republike Hrvatske nabrojani su

ulazak u Evropsku uniju i NATO, unapređenje odnosa sa susednim država-

70 „Odrednice vanjske politike“, Ministarstvo vanjskih poslova Republike Hrvatske,

nav. delo.

71 Ibidem, preambula, alineja 2.
72 Ibidem, preambula, alineja 4.

299

Dragan Đukanović │SPOLJNOPOLITIČKE ORIJENTACIJE DRŽAVA ZAPADNOG...

ma, razvijanje bilateralne i multilateralne saradnje, promocija hrvatskih pri-

vrednih kapaciteta, i sveukupne promocije Republike Hrvatske.

Jako je bit-

no napomenuti da je u ovom dokumentu ukazano na neophodnost uspešnog

okončanja evroatlantskih integracija. Ovi ciljevi bi, napomenuto je u istom

dokumentu, istovremeno podrazumevali puno očuvanje državnih, nacional-

nih, političkih, kulturnih i privrednih osobenosti zemlje. Posebno se, s tim

u vezi, ističe široki društveni konsenzus za pridruživanje EU, što potvrđuje i

deklaracija Hrvatskog sabora od novembra 2002. godine, kada je postignuta

saglasnost političkih partija vlasti i opozicije u ovom zakonodavnom telu.

Potom se navode i brojne koristi od potencijalnog članstva Hrvatske u Evrop-

skoj uniji, ali i podatak da je u 2003. godini podrška integraciji zemlje u ovu

organizaciju iznosila više od 73%.

U savremenom svetu dosta je važno graditi novi bezbednosni položaj ze-

mlje na osnovu članstva u Severnoatlantskom savezu, ističe se u navedenom

spoljnopolitičkom dokumentu Hrvatske. Zato je „apsolutni ... prioritet“

ove

zemlje pristupanje NATO, kako bi se sačuvala nacionalna suverenost i bezbed-

nost. To je, u međuvremenu, uspešno i okončano prijemom Hrvatske u NATO

1. aprila 2009. godine. Unapređenje odnosa sa susedima se, takođe, smatra

jednim od prioriteta spoljne politike Hrvatske, a u cilju izgradnje dobrosused-

skih odnosa na osnovu ravnopravnosti i uzajamnosti.

Odeljak koji je posvećen bilateralnoj i multilateralnoj saradnji sadrži i

stavove o odnosu Hrvatske prema vodećim činiocima savremene svetske po-

litike. S tim u vezi je napomenuto „jačanje partnerskih odnosa“

sa SAD, ali

i na „svestrane privredne i političke odnose“

sa Ruskom Federacijom i Na-

rodnom Republikom Kinom. Učešće u međunarodnim organizacijama i ja-

čanje položaja Hrvatske s tim u vezi je dosta bitno. To se odnosi na Evropsku

uniju, Severnoatlantski savez, Ujedinjene nacije, Savet Evrope, Organizaciju

za evropsku bezbednost i saradnju i druge međunarodne organizacije.

Re-

gionalna saradnja, takođe, predstavlja značajan deo spoljne politike Hrvat-

73 Ibidem,

Temeljni ciljevi vanjske politike

74 „Rezolucija Hrvatskog sabora o pristupanju Republike Hrvatske Europskoj uniji,“

Zagreb, 18. prosinca 2002.

75 „Odrednice vanjske politike“,

Temeljni ciljevi vanjske politike

, 1. Ulazak u EU.

76  Ibidem, 2. Sudjelovanje u NATO-u, stavak 1.
77  Ibidem, 3. Unapređenje odnosa sa susjednim državama.
78  Ibidem, 4. Razvijanje bilateralne i multilateralne međunarodne suradnje, stavak 2.
79  Ibidem.
80  Ibidem, 4. Razvijanje bilateralne i multilateralne međunarodne suradnje, stavak 3.