''NAZIV USTANOVE''
OSNIVANJE SJEVERNOATLANSKOG SAVEZA
SEMINARSKI RAD
Ime grada, novembar, 2014. godina
1. NEŠTO O NATO-u
NATO je većinu protekle decenije posvetio razvoju bezbjednosnih odnosa sa, i unutar,
širokog raspona novih država - Članica u Evropi i centralnoj Aziji. Dok ključna uloga
Saveza i nadalje ostaje osiguranje grupne odbrane zemalja-članica, NATO se takođe
prilagodio kako bi pomogao jačanju bezbjednosti Evroatlantskog područja kao cjeline.
Danas, Alijansa je zamajac u središtu značajnog niza bezbjednosnih odnosa širom tog
područja. Četrdesetšest država - članica NATO-a, nekadašnjih zemalja Varšavskog pakta
i čak i neutralnih država - sada održava zajedničke vježbe, zajednički raspravlja o
bezbjednosnim pitanjima i čak zajednički preduzima operacije održanja mira.
Vrijednost ovakvog sveobuhvatnog okvira je vrlo jasna. Sve države mogu na neki već
postojeće strukture poboljšati svoja bezbjednosna pitanja. Mali, statični regionalni savezi
nisu neophodni. Jednostrana rješenja nisu potrebna. Kroz Partnerstvo za mir i
Euroatlantsko partnersko vijeće, stvaraju se novi odnosi bezbjednosti usmjereni na
uključivanje i saradnju. Već to je, po mom mišljenju, ogromna promjena u odnosu na
prošlost, i velik je doprinos bezbjednosti budućih generacija.
Pedeset godina nakon formiranja NATO-a
1
teško je i zamisliti da ova organizacija nije
oduvijek imala kompleksnu vojnu i političku strukturu koja je glavno obilježje njegovog
procesa odlučivanja. Kada je Savez osnovan Vašingtonskim sporazumom aprila 1949.
godine, karakterisala ga je veoma mala politička struktura i još manja vojna formacija.
Prve organizacijske strukture bile su uspostavljene Vašingtonskim sporazumom. Članom
9. osnovano je vijeće koje je postalo poznato kao Sjevernoatlantsko vijeće (NAC),
vodeće političko tijelo koje donosi odluke unutar Saveza. Prvobitno je bilo sastavljeno od
ministara vanjskih poslova zemalja članica, sa ovlaštenjima da “po potrebi uspostavlja
pomoćna tijela”. Vijeće je naročito bilo zainteresovano da “momentalno osnuje
odbrambeni komitet koji će određivati mjere za primjenu Člana 3 (održavati i razvijati
individualne i kolektivne kapacitete za odbranu od napada) i Člana 5 (vojni napad na
jednu ili više članica smatrat će se napadom na sve).” Komitet odbrane, sastavljen od
ministara odbrane ili njihovih predstavnika, osnovan je na prvom sastanku NAC-a
održanom 17. septembra 1949. godine.
Vijeće je također dalo uputstvo novom Komitetu odbrane da osnuje pomoćna tijela za
pitanja odbrane:
Vojni komitet
sastavljen od šefova odbrane zemalja članica,
Stalnu
grupu
, tronacionalno izvršno tijelo Vojnog komiteta sa predstavnicima Francuske,
Velike Britanije i Sjedinjenih Američkih Država; kao i pet komiteta poznatih kao
Regionalna grupa
za planiranje (sjeverna Evropa, zapadna Evropa, južna
Evropa/zapadni Mediteran, Sjedinjene Države/Kanada, i Sjeveroatlantski okean) za
utvrđivanje stanja vezanog za kontrolu uvoza naoružanja u svakom od navedenih regiona.
Prvi sastanak Vojnog komiteta održan je 6. oktobra 1949, samo jedan dan nakon
njegovog uspostavljanja, u Vašingtonu. Sastanku su prisustvovali šefovi odbrane iz 11 od
1
Dimitrijević, Vojin, Terorizam, Beograd, 2000.;
4
12 zemalja osnivača (Belgija, Kanada, Danska, Francuska, Italija, Luksemburg,
Holandija, Norveška, Portugal, Velika Britanija i Sjedinjene Američke Države) i civilnih
predstavnika sa Islanda, koji nisu imali (i još nemaju) vojne snage. Odbrambeni komitet
ne postoji više kao takav i stoga je Vojni komitet najstarije regulatorno tijelo u NATO-u
nakon Sjeveroatlantskog vijeća.
Prvobitna organizacijska struktura Saveza bila je veoma labilna. Organi koji su se
sastajali na ministarskom nivou bili su obavezni da se sastanu samo jednom godišnje,
mada su se mogli sastajati i češće. Tokom prvih godina kada se struktura Saveza počela
formirati, Vijeće se susrelo četiri puta između septembra 1949. i maja 1950. godine.
Međutim, uskoro je postalo jasno da je bio potreban mehanizam za donošenje odluka
između sastanaka Vijeća na ministarskom nivou. Neformalne stalne sesije NAC-a sa
punim radnim vremenom svoju potvrdu dobile su tek nakon odobravanja glavne
reorganizacije NATO-a na Lisabonskoj konferenciji 1952. Paralelno s tim, generalni
sekretar nominovan je da vodi novo međunarodno osoblje za NATO i da upravlja
stalnom sesijom Vijeća.
2. NASTANAK SJEVERNOATLANSKOG SAVEZA
Nakon Drugog svjetskog rata istočnu i zapadnu Evropu razdvojile su ideološke i političke
podjele hladnog rata. Istočna Evropa podlegla je dominaciji Sovjetskog saveza. Dvanaest
država s obje strane Atlantika osnovale su, 1949. godine, Sjevernoatlantski savez (North
Atlantic Treati Organisation - NATO) kako bi suzbile rizik pokušaja Sovjetskog saveza
da proširi svoju kontrolu Istočne Evrope i na druge dijelove evropskog kontinenta.
Između 1947. i 1952. godine Marshallovim su planom obezbjeđena sredstva za
stabilizovanje ekonomija država Zapadne Evrope. Uloga NATO-a, kao političkog i
vojnog saveza, sastojala se u obezbjeđivanju kolektivne odbrane od bilo kojeg oblika
agresije, te u održavanju bezbjednog okruženja za razvoj demokratije i ekonomskog
rasta. Po riječima predsjednika SAD-a Harija S. Trumana: "Maršalov plan i NATO dvije
su dvije iste medalje".
Države Članice osnivači NATO-a - Belgija, Danska, Francuska, Island, Italija, Kanada
Luksemburg, Holandija, Norveška, Portugalija, Sjedinjene Američke Države i Velika
Britanija - obavezale su se na uzajamnu pomoć u odbrani u slučaju napada na bilo koju
od njih
2
. Već ranih 50-ih, međunarodni događaji koji su kulminirali izbijanjem Korejskog
rata potvrdili su strahove Zapada od direktnih i posrednih ekspanzionističkih ambicija
Sovjetskog saveza. Stoga su države članice NATO-a povećale napore u razvijanju vojnih
struktura potrebnih za primjenu obaveza združene odbrane. Uprkos tome, NATO je ostao
politički vođena organizacija koja brine o interesima svih svojih članica, nasuprot
Varšavskom paktu, osnovanom 1955. godine, koji je prvenstveno služio kao sredstvo
sovjetske političke i vojne dominacije nad istočnom Evropom.
2
Dimitrijević, Vojin, Terorizam, Beograd, 2000.;
5
