OSNOVI SOCIJALNE PSIHOLOGIJE

Uvod

1. PREDMET I PROBLEMI SOCIJALNE PSIHOLOGIJE

Predmet socijalne psihologije

Sistematsko   empirijsko   proučavanje   ponašanja   ljudi   u   društvenim   uslovima
počinje   tek   20ih   god   20og   veka.   Tada   se   formira   socijalna   psihologija   kao
posebna empirijska psihološka disciplina.
Njen predmet je, najopštije rečeno, proučavanje društvenog ponašanja ljudi.
Ali   izrazom   „društveno   ponašanje“   predmet   socijalne   psihologije   nije   dovoljno
jasno određen. Društveno ponašanje proučavaju razne društvene nauke. Pa se u
nastojanju da se jasnije odredi predmet proučavanja socijalne psihologije ističe
da je predmet - ponašanje pojedinca u društvu, društvenoj situaciji. Naglaskom
na pojam „pojedinac“ želi se istaći da se socijalna psihologija uvek interesuje za
pojedince a ne za društvo i društvene institucije u celini.
Mnogi laici smatraju da je predmet interesovanja socijalne psihologije ponašanje
ljudi u masi. Drugi smatraju da je to proučavanje agresivnog ponašanja ljudi, a
treći ističu  proučavanje formiranja i menjanja stavova i javnog mnjenja.
Sve to jesu problemi kojima se socijalna psihologija bavi, ali to je samo deo
pojava koje ona izučava.

Pojam socijalne situacije obuhvata druge osobe, grupe ljudi, ustanove i
organizacije koje postoje u društvu, proizvode društvenog života i rada ljudi kako
materijalne (naselja, putevi, fabrike) tako i nematerijalne (jezik, umetnost,
kultura).
Između pojedinca i socijalne situacije odnos može biti:

1. Neposredna interakcija kako između pojedinaca tako i između grupa
2. Uticaj socijalnih situacija različite vrste na ponašanje ljudi i njihove

psihičke funkcije i osobine

3. Uticaj psihičkih karakteristika ljudi na socijalne situacije i društvena

zbivanja

U okviru svakog od ova tri odnosa postoje mnogobrojne pojava koje mogu biti
predmet proučavanja, te se mogu razlikovati tri velike grupe problema kojima se
bavi socijalna psihologija.

Problemi izučavanja

Proučavanje različitih vidova neposredne interakcije ljudi

U okviru nje razlikujemo:

1. Proučavanje komuniciranja među ljudima
2. Izučavanje opažanja i ocenjivanja drugih osoba i njihovih osobina

3. Proučavanje javljanja naklonosti i nenaklonosti među osobama

(interpersonalne privlačnosti)

4. Proučavanje ponašanja ljudi u struktuiranoj grupi (formiranje grupe,

nastajanje grupnih normi, grupne strukture, menjanje ponašanja članova
grupe...) i proučavanje ponašanja ljudi u nestruktuiranoj grupi (u masi,i
situacijama kao što su npr. panika, agresivno ponašanje)

Problemi socijalizacije - Proučavanje delovanja različitih socijalnih faktora na

opažanje, mišljenje, motivaciju i celokupnu ličnost. O tim faktorima govorimo kao
o agensima i izvorima socijalizacije.
Možemo razlikovati:

1. Proučavanje procesa socijalnog učenja putem kojih se socijalizacija

ostvaruje

2. Proučavanje delovanja agensa socijalizacije na promene u ponašanju

pojedinaca

3. Proučavanje efekata socijalizacije na psihičke funkcije čoveka i njegovu

ličnost u celini

4. Proučavanje socijalne motivacije ljudi
5. Proučavanje formiranja, menjanja i delovanja socijalnih stavova i vrednosti

U okviru ovih podgrupa postoje skupine problema kojima se pojedini stručnjaci
posebno bave – proučavanje uticaja jezika i uloge kulture.

III

Uloga pojedinih psihičkih funkcija, posebno ličnosti i njenih osobina, na

društvene pojave i društveno zbivanje
U okviru toga razlikujemo:

1. Proučavanje političkog ponašanja
2. Psihologija međunarodnog ponašanja
3. Proučavanje uloge psiholoških činilaca u ekonomskom životu
4. Uloge psiholoških činilaca u javljanju delikventnog i devijantnog ponašanja

Postoji veliki broj pokušaja klasifikovanja problematike kojom se bavi socijalna
psihologija.
U udžbenicima socijalne psihologije je često kao merilo razvrstavanja prihvaćen
princip da se kao odvojena poglavlja prikažu one grupe problema o kojima ima
najviše istraživanja i rezultata istraživanja, pa se često kao tri velika poglavlja
mogu naći poglavlja o socijalizaciji, stavovima i grupnim procesima.

Definicije socijalne psihologije

Opisna definicija: Socijalna psihologija je naučna disciplina koja proučava uticaj
socijalnih činilaca na ponašanje pojedinaca, njihovo ponašanje kad su u
neposrednoj interakciji, kao i ulogu psiholoških karakteristika ljudi u društvenom
zbivanju.

Opšta   psihologija   se   bavi   proučavanjem   aktivnosti   čoveka   u   odnosu   na
nesocijalnu (fizičku) sredinu.
Socijalna   psihologija   se   bavi   proučavanjem   aktivnosti   čoveka   s   obzirom   na
delovanje socijalnih faktora.
O odnosu između socijalne i opšte psihologije postoje različita shvatanja.
Jedno je da - opšta psihologija otkriva različite zakonitosti psihičkog života, a
socijalna psihologija te zakonitosti primenjuje na probleme kojima se ona bavi.
Hal: opšta psihologija otkriva osnovne principe ponašanja, a socijalna psihologija
te principe primenjuje na probleme kojima se bavi.
Aš   kritikuje   ovo   shvatanje:   socijalna   psihologija   je   posebna   nauka   čijim
saznanjem se dopunjuju i koriguju pojmovi opšte psihologije. Ona nije deo opšte
nego je samostalna naučna disciplina.

1. Zato što postoji cela oblast pojava koje socijalna psih proučava, a kojima

se opsta ne bavi (Npr. ponašanje u grupi)

2. Socijalna psihologija ima posebne naučne postupke stvorene radi

izučavanja soc-psih pojava (skale za merenje stavova)

3. Opšta psihologija se bavi izučavanjem psihičkih procesa uopšte, a pre

svega u odnosu na fizičke objekte, a socijalna izučava te procese s
obzirom na socijalnu situaciju

Socijalna psihologija i sociologija
Razlika između socijalne psihologije i sociologije je u tome sa kog aspekta
posmatraju pojave.

Klajnberg,   socijalni   psiholog,   ilustruje   razliku   između   predmeta   socijalne
psihologije i sociologije na primeru proučavanja gangova.
Proučavajući gang, sociolog se interesuje prvenstveno za ekonomske i druge
socijalne   uzroke   koji   su   doveli   do   formiranja   ganga,   za   odnos   ganga   prema
različitim socijalnim institucijama, za efekat delovanja ganga na zajednicu.
Socijalnog   psihologa   interesuju   psihološke   karakteristike   pojedinca   i   gang   u
celini, lični stavovi pojedinca kao i stavovi karakteristični za ceo gang, životne
istorije pojedinih  članova, delovanje pojedinaca na gang.

Tri razlike koje se ističu jesu:
1) Sociologija obraca pažnju na grupu u celini, na njeno povezano delovanje, a
socijalna psihologija obraća pažnju na psihičke momente u vezi sa grupom:
stavove, crte ličnosti i sl.
2) Sociolog proučavajući grupu i kada se bavi pojedincem traži ono što je slično i
jednako u ljudskom ponašanju dok socijalni psiholog ukazuje na individualne
razlike i nastoji da ih protumači objašnjavajući ih bilo ličnim iskustvom pojedinca,
bilo nasleđem.
3) Sociolog se zadržava na sadržajima ponašanja članova grupe, na sadržajima
društvenih normi, dok socijalni psiholog obraća pažnju na procese, na to kako
dolazi do određenog ponašanja i formiranja određenih shvatanja.

Postoje i razlike po predmetu, postupcima i orijentaciji:

Sociologija se interesuje za društvene pojave u celini a socijalna psihologija se
bavi proučavanjem psiholoških pojava.
Socijalna psihologija se interesuje za psihičke pojave i kada izučava isti onaj
objekat koji izučava sociologija npr. grupu, a sociologija se uvek interesuje za
grupu i druge društvene pojave kao sociološke pojave čak i kada koristi podatke
psihičkim karakteristikama članova grupe

Socijalna psihologija i antopologija
Antropologija je nauka o čoveku.
Deo antropologije koji proučava telesne karakteristike članova društva naziva se
fizičkom antropologijom.
Deo koji izučava pojedine oblike i proizvode društvenog života - socijalnom
psihologijom.
Nauka koja se bavi proučavanjem kulture primitivnih društava nerazvijenih
naroda i plemena naziva se kulturnom antropologijom

Socijalni   psiholozi   koriste   različite   nalaze   do   kojih   je   došla   antropologija,   a
antropolozima su potrebna saznanja, teorije i metode psihologije.
Međutim postoji razlika u njihovom osnovnom zadatku:
Antropologija   se   interesuje   za   karakteristične   načine   organizovanja   života   u
različitim   društvenim   zajednicama,   a   socijalna   psihologija   se   bavi   psihičkim
procesima i aktivnostima pojedinaca, pripadnika tih zajednica.

2. RAZVOJ SOCIJALNE PSIHOLOGIJE

Mogu se razlikovati tri perioda u razvitku socijalne psihologije:

1)   Od   antičkih   vremena   do   polovine   XIX   veka   -   Period   u   kome   socijalna
psihologija ne postoji kao posebna ni  teorijska ni empirijska disciplina. Pojedini
soc. psihološki problemi pretresaju se u okviru filosofije. Sistematska ispitivanja
se ne vrše.
2) Od druge polovine XIX veka do 20-ih godina XX veka - postoji soc. psihologija
kao   teorijska   disciplina   ali   ne   i   kao   empirijska.   Problemi   soc.   psihologije   se
tretiraju   posebno,   odvojeno   od   drugih   problema,   ali   još   nema   razrađene
adekvatne metodike empirijskog istraživanja niti takvog istraživanja.
3) Od 20-ih godina XXveka -  period u kome se soc. psihologija konstituiše kao
posebna  nauka  sa   fiksiranim   predmetom  i  razvijenim   metodama  i  tehnikama.
Postoji i kao teorijska i kao empirijska nauka.

Platon i Aristotel

Platon smatra da društveni život nastaje i postoji jer ljudi sami sebi nisu dovoljni.
Potrebna je organizovana aktivnost većeg broja ljudi da bi se mogli održati.
Zato ljudi stvaraju društvo (državu) i zato ga održavaju.A kakva će biti država
zavisi od toga kakvi su ljudi u njoj. Filozofi treba da vladaju državom.

Hedonističku koncepciju mnogi opravdano kritikuju ukazujući na to da se
celokupno ljudsko ponašanje ne može objasniti težnjom za zadovoljstvom jer
postoji i spremnost ljudi da se udruže sa drugima i da im pomažu.

Psiholozi XIX veka se nisu prvenstveno interesovali

za proučavanje psihičkih

procesa u vezi sa društvenim pojavama, nego se pre svega interesovali za
pitanje porekla društva i pojedinih oblika društvene organizacije. Oni prvensteno
iznose shvatanja o problemima koji su sociološki, a ne socijalno-psihološki, iako
pojedine društvene pojave objašnjavaju psihološkim momentima.

Od XIX veka veliki broj autora je pokušavao da prikaže ulogu psihičkih činilaca u
raznim oblicima društvenog života.
Ističu se 4 koncepcije:

1. Shvatanja koja za objašnjenje socijalnog ponašanja koriste princip

evoluacije

2. Tumačenja koja naglašavaju kolektivnu i grupnu svest
3. Učenja koja za objašnjenje koriste pojmove imitacije i sugestije
4. Instinktivistička koncepcija

Shvatanja evalucionista

Osnovna ideja evalucionista je da se oblici društvenog ponašanja ljudi menjaju i
da su u različitim društvenim uslovima različiti.
Najznačajniji predstavnici su Darvin i Spenser.
Darvin, objašnjavajući čovekov društveni razvitak naročito ističe ulogu kulture,
naglašavajući 2 procesa: proces kooperacije i proces simpatije.
Smatra da razvitak čoveka zavisi , pre svega, od selekcije u psihološkom i
socijalnom smislu.
Čovek u dugotrajnom procesu prirodne selekcije, nasleđuje one osobine koje su
najkorisnije u borbi za opstanak.

Spenser iznosi da je život proces stalnog prolagođavanja unutrašnjih uslova
pojedinaca spoljašnjim uslovima sredine.
Društvo se formira na bazi seksualnog instikta koji dovodi do stvaranja porodice
koja je osnovna jedinica društva. U osnovi porodice je simpatija i saradnja.

Shvatanja koja naglašavaju nadindividualnu svest

Ideju da je kolektivna ili grupna svest izvor društvenog ponašanja ljudi, najpre
razvijaju Lazarus i Štajntal (osnivači etnopsihologije) koristeći pojam narodnog
duha, i prikazujući ga kao samostalno biće. Pod pojmom narodnog duha
podrazumevaju sličnu svest mnogih pojedinaca (zajedničke ideje i predstave).
Proučavajući moral, jezik i običaje nekog naroda upoznajemo njegov narodni
duh.

Dirkem je smatrao da postoje 2 svesti : individualna i kolektivna.