Vukanovo jevanđelje - rani spomenik srpske pismenosti s kraja 12. veka
Dan kada su Ćirilo i Metodije krenuli na put u Moravsku da među Slovenima propovedaju
hrišćansku veru na njihovom, slovenskom, jeziku, stvorivši prethodno osnovno oruđe za tu
misiju; prvo originalno slovensko pismo – glagoljicu, i dotad nepostojeći u pisanoj formi
slovenski jezik (u nauci nazvan staroslovenskim), stilizovavši ga pod uticajem grčkog jezika da
bi bio dostojan da na njega (sa grčkog) budu prevedene osnovne bogoslužbene knjige, u
slovenskoj filologiji predstavlja početak slovenske pismenosti kojoj je posvećen i današnji dan,
kao i ova izložba. Kako je širenje hrišćanske vere teklo naporedo sa širenjem pismenosti i
obrnuto, na današnji dan valja se setiti i početaka pismenosti kod Srba. Njeni počeci ne vezuju
se, kako bi neko pomislio, za kraj 12. veka i vladavinu Stefana Nemanje, a to je vreme iz kojeg
potiču najstariji sačuvani spomenici srpske pismenosti, među kojima je i knjiga sa kojom se
danas malo bolje upoznajemo, već se prihvatanje pismenosti u srpskim zemljama treba postaviti
u vreme od dva i po do tri veka unazad, dakle u vreme vizantijskog cara Vasilija I (867-886) i
kasnije kada je najverovatnije dolazilo i do hristijanizacije Srba. Promenjene istorijske prilike i
politika Vizantije uslovili su to da iz narednih vekova nemamo sačuvanih dokumenata srpske
pismenosti. Ali da je ona kod Srba u to vreme nesumnjivo postojala i to isprva na glagoljici, a
potom i na mlađoj ćirilici, a neko vreme i paralelno na oba pisma, svedoče nam, po nekim svojim
jezičkim osobinama, sačuvani staroslovenski spomenici – Marijino jevanđelje i Temnićki natpis.
Saznanje da iz prethodna dva i po veka nemamo sačuvanih dokumenata srpske pismenosti,
knjigu o kojoj danas govorimo, Vukanovo jevanđelje, nastalu na prelazu iz 12. u 13. vek čini
veoma vrednom, tj. jednim od neprocenljivih izvora srpske pismenosti. Naime, ona se zajedno sa
Miroslavljevim jevanđeljem, nastalim krajem 12. veka, ubraja u dva najznačajnija, ali ne i jedina
iz tog perioda, sačuvana spomenika na srpskoslovenskom jeziku. Njihova je najveća vrednost u
tome što oni svojom paleografijom, pravopisom, jezikom, veoma lepim iluminacijama, kao i
činjenicom da je na njihovom nastajanju radilo više ruku dobre pisarske i iluminatorske kulture
svedoče o tome da je pismenost kod Srba imala svoj evolutivni tok i duboku pisarsku tradiciju
koja ih je iznedrila.
Iako nastali u različitim sredinama, prvi u Humu, a drugi u Raškoj, oba ova spomenika rano su se
našla u Hilandaru, srpskoj duhovnoj prestonici na Svetoj Gori. Tamo su se nalazila sve do pred
kraj 19. veka kada bratstvo manastira Miroslavljevo jevanđelje poklanja Aleksandru Obrenoviću,
a Vukanovo jevanđenje ruski arheograf i vladika Porfirije Uspenski odnosi u Rusiju, da bi se ono
već od 1883. godine, kao deo vladičine zbirke, našlo u Imperatorskoj publičnoj bibilotici u
Petrogradu gde se čuva i danas. Oba spomenika, našavši se u novim sredinima počela su da
privlače pažnju srpskih i ruskih naučnika. Međutim, Vukanovo jevanđelje je od samih početaka
naučnog interesovanja za njega pratila čudna sudbina, koja ga je na neki način sve do danas
ostavila u senci Miroslavljevog jevanđelja. Mogući su različiti razlozi tome: najpre, njegovo
različito datiranje po kojem su ga neki autori svrstavali u spomenike s početka 13. veka, potom
njegova manja reprezentativnost u likovno-umetničkom i paleografskom smislu o d
Miroslavljevog, kao verovatno i to što je Vukanovo jevanđelje u celosti bilo fototipski objavljeno
tek u drugoj polovini 20. veka (1967. godine) kada je dobilo i prvu značajniju filološku razradu,
za razliku od Miroslavljevog koje je i pre pojave fotolitografskog izdanja krajem 19. veka, bilo
objavljivano u delovima i propraćeno filološkim komentarima.
Da pođemo redom. Određivanje vremena nastanka nedatiranih spomenika pismenosti po sebi je
veoma složen i težak zadatak. U tom poslu, pored paleografije, nekih jezičkih odlika rukopisa,
kasnije i pomoću vodenih znakova hartije, najviše pomažu zapisi ostavljeni negde na marginama
knjiga od strane njihovih prevodilaca ili prepisivača iz kojih se posrednim putem rekonstruiše i
vreme nastanka rukopisa. Tako se i na kraju ove knjige nalazi zapis koji je ostavio monah
Simeon, jedan od njenih prepisivača. U njemu pored ostalog stoji da je knjiga napisana za
velikog župana Vukana. Ovo je podatak na osnovu kojeg je Stojan Novaković, videvši
Vukanovo jevanđelje krajem 19. veka na arheološkoj izložbi u Kijevu i prepisavši zapis sa njega,
a kasnije ga i objavivši, zaključio da je ovo delo prepisano za vreme vladavine velikog župana
Vukana, dakle u periodu 1201-1208. godina. Ovaj podatak ušao je i u katalog pomenute Publične
biblioteke u Petrogradu i dugo vremena je u nauci važio kao jedino ispravan. Josip Vrana je,
međutim, u svojoj studiji o Vukanovom jevanđelju, na osnovu istruganih mesta u zapisu preko
kojih je ponovo ispisano Vukanovo ime skrenuo pažnju naučne javnosti i na drugačiji stav, na
koji je još i ruski naučnik Sreznjevski pre Novakovića ukazao, a to je da je ovo jevanđelje
nastalo u vreme Stefanove vladavine (mlađeg Nemanjinog sina) (1196-1202), i da su i ono kao i
sam zapis završeni pre nego što su dvojica braće zaratila i pre nego što je Vukan zbacio svog
mlađeg brata sa prestola. Ovo drugo datiranje je svakako verodostojnije i pomera nastanak
spomenika na sam kraj 12. veka. Još jedino naziv jevanđelja, Vukanovo, nosi uspomenu na
njegovo pogrešno datiranje. Ispravniji naziv spomenika, tj. naučno verodostojniji, bio bi po
pravom naručiocu knjige ili po njenom glavnom prepisivaču.
Vukanovo jevanđelje je, kao što je napomenuto, za razliku od Miroslavljevog bilo ukrašeno sa
mnogo manje inicijala, sa po jednim do dva na svakoj strani, čiji su motivi iako maštoviti
skromno izvedeni u dve boje, crvenom i žutom, a nisu pozlaćeni. Međutim, dve minijature
izvedene na celim stranicama predstavljaju posebnu vrednost Vukanovog jevanđelja. To su: lik
Jovana jevanđeliste koji sedi i na kolenu ispisuje jevanđelje i slika Hrista Emanuila na prestolu
koji blagosilja. Iako u likovnom smislu manje raskošno od Miroslavljevog, oba ova jevanđelja su
služila kao uzor mnogim iluminatorima 13. veka. Sa druge strane, stiče se utisak da je Vukanovo
jevanđelje, kao kolektivno delo više ruku, i u kaligrafskom smislu manje reprezentativno od
Miroslavljevog i da je, usled šarenila duktusa, pisano neujednačenijim tipom ustava. Međutim,
po rečima Josipa Vrane, ovaj nazovi `nedostatak` ujedno je i velika prednost, jer pisari nisu
pripadali niti istoj generaciji, niti istoj pisarskoj školi, pa proučavanje njihovog pisma, grafije i
jezika pruža jasniju sliku o kulturnoistorijskim prilikama u srpskoj srednjovekovnoj državi kao i
o promenama u jeziku toga vremena.
Iako je bilo poznato naučnoj javnosti još od kraja 19. veka, čekalo se skoro vek i po da se ono
kao kompletan tekst pojavi i u svom fototopskom izdanju koje je 1967. godine priredio Josip
Vrana, u čijem predgovoru se nalazi i već pomenuta studija o pravopisu i nekim jezičkim
karakteristikama ovog spomenika. Međutim, ovo izdanje se, po rečima Đorđe Trifunovića, ne
može nazvati pravom fototipijom, jer spomenik nije predstavljen u izvornoj veličini, na nekim
stranicama su, čak, po njegovim rečima, isečeni i delovi teksta, niti se sa crno-belog snimka
može odrediti pravo stanje teksta. Sam Josip Vrana je, međutim, u predgovoru svoje studije
naglasio da je ovo izdanje, za potrebe proučavanja, nastalo na osnovu fotokopija koje je za Arhiv
Jugoslovenske akademije nabavio Vladimir Mošin.
