UVOD
Osnovno sredstvo finansiranja javnih rashoda u svim savremenim državama je budžet. U
nekim zemljama je to jedino sredstvo finansiranja.
Budžet, budžetski prihodi i rashodi, kao njegove glavne stavke moraju biti detaljno
planirani, kako bi se izbegla budžetska neravnoteža. U uravnoteženom budžetu prihodi i
rashodi su jednaki.
Budžeti su neophodni zato što prihodi i rashodi ne nastaju istovremeno.
Moderno državno uređenje zahteva jasno definisan položaj budžeta u pravnom poretku
jedne zemlje. U mnogim ustavima je uneto definisanje budžeta. Budžet predstavlja
instrument kojim se iskazuju prihodi i raspoređuju sredstva – rashodi za finansiranje,
ustavom utvrđenih funkcija i zakonom utvrđenih obaveza. U našem sistemu budžet je
pravni akt, između ostalog i zato što se njegovo donošenje odvija po proceduri
predviđenoj i za druge zakone. Ono što je za budžet svojstveno jeste da postoje rokovi za
pripremu i njegovo usvajanje.
Zbog važnosti budžeta za funkcionisanje jedne privrede, ova ekonomska kategorija je
izuzetno aktuelna u savremenoj ekonomskoj literaturi, kako u teorijskoj, tako i u
istraživačkoj i praktičnoj.
3
POJAM BUDŽETA
Budžet predstavlja sistematski prikaz prihoda i rashoda jedne države, utvrđen za
određeno vremensko razdoblje, koje obično traje jednu godinu.
Reč budžet potiče od francuske reči “
bouge
” , sto znači kožna torba, koju je obično nosio
minister finansija. Termin budžet je prvi put upotrebljen u francuskom zakonodavstvu
1806. godine.
Budžet je osnovni dokument za finansiranje državnih, javnih rashoda. Značaj budžeta
ogleda se u velikom interesovanju javnosti prilikom njegovog donošenja. Privrednike
indirektno interesuje struktura prihoda koja se direktno ogleda kroz poreske propise.
Budžetske korisnike kao i zapošljene u javnom sektoru interesuje struktura rashoda i
njihovo učešće u njemu. Sve zajedno, interesuje nas odnos između prihoda i rashoda.
Pravilno koncepciran budžet može imati razvojnu funkciju, loše donet budžet može imati
posledice i u narednim godinama. Zbog toga se budžet i usvaja zakonom.
U različitim definicijama budžeta postoje određeni zajednički elementi:
- budžet je javni akt;
- budžet je planski akt kojim su istovremeno predviđeni prihodi i rashodi;
- budžet je utvrđen za period od jedne godine;
- struktura budžeta sadrži sva obeležja društveno-ekonomskih i političkih odnosa
zemlje u kojoj je budžet donet.
Budžetski period je jedna godina, uglavnom kalendarska, što ne mora uvek biti slučaj.
U SAD i Britaniji ovaj period počinje 1. jula, odnosno 1. aprila. U tom periodu se
budžet izvršava. Najčešće se to uzima i kao period trajanja fiskalne godine.
Finansijsko pravo, u delu koji se odnosi na budžet, skupom normi reguliše odnose
onih organa, čiji se zadatak vezuje za aktivnosti predviđanja, ostvarivanja i korišćenja
javnih prihoda. Jedan deo oblasti finansijskog prava čini budžetsko pravo – skup
propisa koji regulišu postupak donošenja, izvršavanja i kontrole budžeta.
4
Na osnou ovakve podele može se doći do ukupan iznosa koji je planiran na razne
oblike izdataka (plate, osnovna sredstva, materijal…)
-
Budžet treba biti usaglašen sa ekonomskom politikom države, najpre u delu
državnih zahvatanja, a potom i samom svrhom pojedinog budžeta (razvojni,
stabilizacioni, konzervativni, socijalni…)
6
OPŠTA OBELEŽJA BUDŽETA
Opšta obeležja budžeta su:
-
Budžet kao
predmet finansijski analize
– budući da budžet ima finansijsko-
računski karakteristike podložan je finanskijsko-računskim opservacijama. Stvari
koje su sadržane u budžetu jesu plan javnih prihoda, plan javnih rashoda,
ograničenje koliko država može prikupiti i potrošiti sredstava po određenim
namenama.
-
Budžet kao
pravni akt
– budžet nastaje u formi zakona. Njegova priprema,
postupak donošenja, postupak izvršenja, sve se to odvija po zakonskim
procedurama. Budžet se može definisati kroz odnos državnih organa koji
učestvuju u njegovom donošenju. Savremeno budžetsko pravo je podeljeno na
dve oblasti: subjektivno i objektivno budžetsko pravo. Subjektivno budžetsko
pravo sa sinonimom
pravo parlamenta
vezano je za narodni parlament kao
najviše narodno predstavničko telo. Objektivno budžetsko pravo jeste skup
propisa tehničke prirode vezane za pripremu, donošenje, usvajanje i izvršenje
budžeta, kao i procese njegove kontrole.
-
Budžet kao
politički akt
– budžet je pod uticajem političkih prilika u zemlji tako
da se njegovo donošenje i trošenje budžetskih sredstava gleda kroz prizmu
političkih odnosa. Postoji i povratna sprega, kada loše funkcionisanje budžeta
može imati političke posledice. Takođe, državna politika i njena instrumentizacija
zahteva određena sredstva koje je potrebno iskazati u budžetu.
-
Budžet kao
instrument ekonomske politike
– odnos i veličina javnih prihoda i
rashoda u mnogomo utiče na makroekonomsku stabilnost jedne zemlje. Stoga je
budžet važan instrument sprovođenja ekonomske politike. Budžet može dvojako
služiti kao instrument ekonomske politike. Prvo, iz budžeta se mogu direktno
finansirati izdaci poput regionalnog ekonomskog razvoja ili različitih subvencija.
Odnos izdavanja u korist razvoja, naučnog istraživanja može doprineti
dugoročnom ekonomskom jačanju. Drugo, struktura budžeta može imati razvojni
karakter. Kapitalne investicije i javni radovi klišei su ekonomskog razvoja. Veći
rashodi od prihoda zahtevaju povećanje poreza i nameta privredi. Takva
ekonomska politika svakako nije podsticajna. Zahtevi za manjim porezima
kratkoročno otežavaju izvršenje budžeta. Međutim, privrednim rastom budžet bi
se bolje punio. Kreatori ekonomske politike i budžeta moraju voditi računa o
tome. Pred njima je težak zadatak, kako smanjiti rashode – javnu potrošnju.
Efikasnija državna administracija jeste najbolji način za to. Ali, državna
administracija nije samo ekonomska stvar, već i politička kao i pod raznim
drugim uticajima.
7
