4
2. POJAM I KARAKTERISTIKE URBANIZMA
Riječ ''urbanizam'' je nastala između 1910. godine i 1915. godine
1
. Urbanizam se definiše
planiranjem, projektovanjem, izgradnjom i uređenjem naselja u tehničkom, estetskom,
ekonomskom, društvenom i pravnom pogledu u prostornom smislu. ''Urbanizam je
interdispciplinarna djelatnost što ne isključuje njegovu specijalnost u smislu zasebne struke i
nauke. Pogrešno ga je shvatati kao paralelnu saradnju različitih disciplina već bolje kao
''multidisciplinarnu'' jedinstvenu djelatnost rođenu iz konvergencije različitih disciplina prema
gradu kao predmetu zanimanja“
2
.
Prostorno planiranje je djelatnost srodna urbanističkom planiranju te obuhvata veće
teritorijalne cjeline sa ciljem prostornog usklađenja svih aktivnosti i procesa te održavanja i
razvijanja povoljnih uslova za život i rad ljudi na određenom prostoru. Prostorne planove
možemo obuhvatiti ovim vrstama: opštinski prostorni plan, prostorni plan zajednice, opštine
ili regionalni prostorni plan, republički prostorni plan i prostorni plan za područje posebne
namjene. U područja posebne namjene spadaju prirodni rezervat, turistička ili rekreacijska
zona i industrijsko vangradsko područje.
Riječ urbanist izvedena je iz riječi ''urbanizam''. Popularna je iako spada u novije riječi jer
njeno porijeklo potiče iz 1915. godine
3
. ''Urbanist je profesionalni izrađivač planova za
naselja i prostore teritorija''
4
.
Urbanizacija
(kojoj ime dolazi od
urbus
, latinske riječi urbus "grad"
5
) je naziv kojim se
označava prirodni ili mehanički prirast stanovništva u gradskim područjima, širenje gradskih
područja, odnosno transformacija pretežno seoskih karakteristika nekog područja u gradsko.
Proces urbanizacije je započeo sa samim počecima civilizacije i stvaranja gradova, ali se
intenzivirao tek nakon industrijske revolucije, odnosno korištenja novih tehnologija u
poljoprivredi koje su smanjile potrebu za ljudskom radnom snagom, te ekspanzije uslužnog
sektora u ekonomiji.
2.1.
ISTORIJSKI PREGLED
Razvoj gradova kroz istoriju je međusobno vezan sa prirodnim uslovima, kao i razvojem
kulture i društva. Nova shvatanja pri rješavanju urbanističkih problema traže i nove planove
uređenja gradova i stambenih naselja. Kroz istorijska zbivanja dijelovi grada nestaju ili
potpuno mijenjaju svoj oblik. Iz tog razloga bitno je izučavanje istorijskih naselja, koja se
moraju uskladiti s društveno političkim prilikama, kako bi njihova komponenta pozitivno
uticala na njihovo oblikovanje.
1
Marinović-Uzelac, A.: Naselja, gradovi, prostori, Tehnička knjiga, Zagreb, Zagreb, 1986., str.13.
2
Ibidem
3
Ibidem
4
Ibidem, str.59.
5
Ibidem, str.60.
5
Razvoj naselja i prva stvaranja urbanog života kao rodovske zajednice, dokumentuju svoje
postojanje arheološkim otkrićima praistorijskog doba. Paleolitsko doba predstavlja prve
pokušaje udruživanja ljudi u društvenoj zajednici. U ovom najranijem dobu ljudske zajednice,
ljudi su se od nevremena i nepogoda sklanjali u pećine i prirodne zaklone. Razvojem ljudske
zajednice stvaraju se prvobitna skloništa te stambene zgrade u obliku amfiteatra, visokih do
pet spratovaa. Ova naselja su po planu svoje izgradnje pravilna sa mrežom ortogonalnih ulica.
U starovjekovnom društvu, na Dalekom Istoku stvorene su velike metropole, hramovi,
akropole i monumenti ogromnih razmjera, kao odraz moći i sile u urbanizmu. Gradovi starog
Egipta i njihova planski osnovana prigradska naselja mogu se smatrati najstarijim urbanim
stambenim jedinicama. Egipatski gradovi nisu izgrađivani prema pripremljenim planovima,
iako su neki od njih građeni planski sa određenim funkcijama i izraženom podjelom na
dijelove grada prema sociološkoj strukturi stanovništva. Prema arheološkim istraživanjima,
ovi gradovi su imali pravilne i široke ulice. Babilon je planski izgrađeni grad. Imao je oblik
izlomljenog pravougaonika sa devet gradskih vrata. Svaka vrata su označavala početak pravih
ulica koja su djelila grad na kvadratna polja
6
.
U klasičnom starom vijeku za razliku od starovjekovnih gradova, gradovi Grčke su
umjerene veličine, a na svom ograničenom prostoru sadrže mali broj stanovnika. Gradovi su
se isticali smišljenim planom i vanjskim oblikovanjem. Strogo pravougaone mreže ulica
prilagođavaju se terenu, a gradovi po značaju postaju centri ekonomskog i kulturnog života. U
gradu je dominantno mjesto pripadalo trgu, smještenom u središtu grada ili uz luku. Ulice
grčkog grada bile su relativno široke. Dok se grčki gradovi po kompoziciji u izvjesnoj mjeri
prilagođavaju reljefu terena i prirodnim posebnostima, gradovi Rimljana su geometrijski
pravilni i pravougaonog sistema. Ulice su relativno uske te su tekle radijalno od vrata prema
centru. Tokom stoljeća razvio se monumentalni ansambl trgova koji se mogu i danas vidjeti
7
.
U Srednjem vijeku karakteristična je nepravilnost gradskog plana, lijepo prilagođeni oblici
terena te velika prostorna stisnutost unutar zidina. Gradovi su pravilni i geometrijski
ortogonalnog sastava ulica. Renesansa (15. - 16.vi.)
8
donosi nova shvatanja o urbanizmu.
Kompozicija gradova mijenja strukturu od nepravilnih malih trgova u pravilne trgove sa
zgradama jednake visine. Ističe se tip palate ogromnih razmjera i crkvenih kupola bez opšteg
urbanističkog plana grada. Barok (17. - 18.vi.)
9
je na području urbanizma ostavio značajna
ostvarenja. Urbanizam baroka stvorio je orginalne monumentalne trgove koji su i danas u
funkciji. Odstupa od ortogonalnosti uređajnih osnova, uvođenjem kružnih ili krivih linija kao
i trgova u obliku zvijezda.
U industrijskom dobu (od polovine 18. vijeka do danas)
10
javljaju se neki novi
funkcionalni oblici kao npr. kružni saobraćajni trg. Po prvi put se javljaju urbanizovane regije,
velike gustoće gradova. U centrima se dižu sve više i više zgrade pretežno poslovne namjene.
Izgradnja potpuno novih gradova i sada ne zaostaje za prošlim razdobljima. Nailazimo i na
negativne aspekte to jest nekontrolisani razvitak urbanih regija, neobično visok postotak
gradnje bez uredne dokumentacije i dozvole. Moderni urbanizam dao je i vrlo mnogo
visokovrijednih ostvarenja širom svijeta.
6
Mirković, B., Osnove urbanizma, Građevinska knjiga, Beograd, 1972., str 23.
7
Ibidem, str.24.
8
Ibidem, str.25.
9
Ibidem, str.25.
10
Ibidem, str.28.
