1. Parlamentalizam – pojam
Parlamentarizam je nastao u Engleskoj, u dugovekovnoj borbi staleškog
parlamenta saapsolutizmom monarha, da bi bio ozvaničen posle pobede
izvojevane u Slavnoj revoluciji(1688. godine), i zbacivanja Džejmsa II sa prestola.
Parlamentarizam predstavlja jedno odnajrasprostranjenijih i najraznovrsnijih
sistema vlasti uopšte, njega razvijaju mnoge države,kako monarhije tako i
republike.U parlamentarnom sistemu je primenjena u ublaženom obliku, u
pitanju je tzv.gipka podelavlasti, koja znači da i pored specijalizacije pojedinih
organa vlasti, postoje oblasti zajedničkogdelovanja (saradnje)vlasti, i to
prevashodno zakonodavne i sudske vlasti. Postoje i sredstva uzajamnog
’’pritiskanja’’ vlasti, do mogućnosti potpunog ukidanja one drugevlasti
(raspuštanjem parlamenta, odnosno izglasavanjem nepoverenja vladi).U
parlamentarnom sistemu:zakonodavna vlast pripada parlamentu izvršna vlast
šefu države i vladi sudska vlast odabranim sudovima.
Najvažnija odlika parlamentarnih sistema jeste principijalna ravnopravnost i
saradnja vlasti, pogotovu parlamenta i vlade. Načini te saradnje su brojni.
Najvažnija sredstva učešća parlamenta u radu vlade jesu poslanička pitanja
ministrima u vladi i samom predsedniku vlade, pokretanje
tzv.
interpelacije
(pitanja o kojima se mora raspravljati i glasati u parlamentu,
čimese može postaviti pitanje odgovornosti vlade), anketne i druge stalne i
povremene komisije za praćenje i kontrolu rada vlade, glasanje o budžetu, i dr. Sa
svoje strane i vlada učestvuje u radu parlamenta, a putem predlaganja zakona
(zakonodavne inicijative), utvrđivanjem dnevnog redana sednicama parlamenta,
učestvovanje u parlamentarnoj debati i dr.Složenost funkcionisanja
parlamentarnog sistema u praksi zahteva ispunjenje određenih preduslova. Pre
svega, reč je o postojanju stabilne parlamentarne većine, jer iz te većine proizilazi
i sama vlada (koji je operativni nosilac vlasti), a potom i bazičnoj saglasnosti
u pogledu temeljnih načela uređenja društva. Najzad, tu je i poštovanje
propisanih pravila ’’igre’’čime se podvlači harmoničnost i
umerenost sistema parlamentarne vlade.
1
2. Primena parlamentarizma u svetu
2.1. Engleska
Politički pisci se slažu da je Velika Britanija postavila temelje modernog
predstavničkog sistema, koji je vremenom postao matrica demokratskog,
parlamentarnog sistema. Engleski parlamentarizam stara je pravnopolitička
institucija nastala kao izraz suprotstavljenih ekonomskih i političkih interesa.
Najviše proučavan i kopiran sistem, u političkoj praktičnoj i teorijskoj istoriji,
engleski parlamentarizam predstavljao je model vladavine koji je sposoban da
održava stabilnost suprotstavljenih političkih činioca. Prvo uticajno izlaganje
2
može da raspusti parlament. Međutim kombinovanjem većinskog izbornog
sistema koji omogućava da u dvostranačkom sistemu pobednička stranka sastavi
homogenu vladu, i hijerarhijske strukture partije i partijske discipline koja nalaže
sprovođenje odluka partijskog vrha koji je sad i vrh vlade, dovodi do dominacije
izvršne vlasti- Kabineta nad Parlamentom. Sve ovo dalo je povoda piscima da
britanski parlamentarni sistem nazivaju „diktaturom kabineta“. Britanski
sistem određuje se kao unitarna, parlamentarno-kabinetska, ustavno-
monarhistička, dvopartijska zapadna demokratija.
2.2 Francuska
Francuska je jedna od najstarijih republika u Evropi, proklamovana još
1792.godine. Iako je njen kontinuitet tokom XIX vijeka narušen dva puta,
Francuskarepublika rođena iz najmasovnije buržoaske revolucije, postala je
simbol buržoaskog poretka i kao takva imala je veliki uticaj na rušenje feudalnog
poretkau čitavoj Evropi.
Moderna francuska politička istorija i razvoj institucija, od kojihsu neke i danas
na snazi počinje velikom Francuskom revolucijom 1789. godine.
Francuska je sve do kraja minulog veka bila snažna imperijalistička sila
samnogobrojnim kolonijalnim posjedima, uglavnom u Alžiru i Africi, sa
veomarazvijenom industrijom a takođe je bila i vojna sila a zajedno sa Engleskom
jednaod dvije vodeće ekonomske sile.Za vrijeme i nakon svijetskih ratova
Francuska prolazi kroz duboku krizu, njena privreda ubrzano gubi mjesto koje je
4
imala u međunarodnoj podjeli rada,tehnološki zaostaje a zaoštrene
klasne protivriječnosti izazivaju političkunestabilnost. Francuska je između 1945.
i 1958. promjenila dvadeset vlada.Dolaskom na vlast generala De Gola (Charles
De Gaulle), koji je uspio da izvučezemlju iz višegodišnjeg kolonijalnog rata u
Alžiru, počinje proces ekonomske i političke obnove.Krajem 1958. godine donesen
je novi Ustav na kojem je insistirao De Gol,najvažnija promjena je u bitnom
ograničavanju značaja i uloge političkih stranakau političkom životu zemlje, što je
postignuto uvođenjem potpuno novog tipa predsjednika republike koji je dobio
ogromna ovlašćenja, uglavnom na račun parlamenta. Tako je stvorena Peta
Republika koja se može definisati kao predsjednički režim.
U monističkom parlamentarizmu se predsjednik države bira u parlamentu dok se
u dualističkom parlamentarizmu bira na opštim i direktnim izborima čime
se pretpostavlja da će predsjednik države imati daleko veća ovlašćenja
nego predsjednik republike kog bira parlament. Tako, između ostalog šef države
nemora da ima supotpis predsjednika vlade da bi raspustio parlament.
2.3.Parlamentarizam u drugim zemljama
Parlamentarni sistemi u ostalom dijelu Evrope (kontinentalnom), tamo gdje su
preuzeti u monarhijskom obliku, imaju sličan institucionalni izgled kao u
Engleskoj (monarha, parlament i vladu). Međutim, u ovim sistemima, tradicija,
moglo bi se reći kult tradicije, ni izbliza nije prisutna u strogo engleskom smislu.
Uticaj pisanog prava na ovim prostorima je znatniji, a samim tim je i ubrzaniji
ritam pravnopolitičkih promjena.
Takav je slučaj u skandinavskim zemljama (Švedskoj, Norveškoj i Danskoj) kao i
u zapadn evropskim monarhijama (Belgija, Holandija).
Neki parlamentarni sistemi u Evropi pojavljuju se u okviru republike kao oblika
vladavine. Po formalnim ovlaštenjima i faktičkom dosegu moći, položaj
presjednika republike u njima dosta sličan položaju engleskog monarha iako
može biti i nešto jači. Može se reći da i u ovim sistemima efektivnu vlast vrši
vlada na čelu sa premijerom, te je u svakodnevnom političkom životu ličnost
5
