1. Odnos stvaralac-delo-publika u usmenoj književnosti:
Usmena improvizacija odvija se neposredno pred slušaocima od kojih je svaki
potencijalni kazivač/pevač, a sve naredne interpretacije odvijaće se takođe pred
slušaocima i neminovno će se razlikovati, ali će sva ova dela biti usklađena
saznanjem i očekivanjima publike.
Individualnost je u usmenoj književnosti osobenog tipa, jer je stvaralac
dvostruko uslovljen kolektivom i tredicijom. Kolektov omogućava nastanak i
trajanje dela i podstiče pojedinca na stvaralački čin; s druge strane on ograničava
ispoljavanje ličnog stava ili mišljenja koje se razilazi od opšteprihvaćenog znanja.
Tvorac i njegovo delo ne mogu u usmenoj kulturi postojeti bez publike, dok se u
pisanoj književnosti stvaranje i recepcija odvijaju u različitom vremenu i
prostoru, u usmenoj književnosti delo nastaje i izvodi se pred publikom i u tom
istom trenutku se procenjuje vrednost varijante:
PEVAČ/PRIPOVEDAČ – VARIJANTA – SLUŠAOCI
PEVAČ VARIJANTA SLUŠAOCI
→
←
STVARANJE RECEPCIJA
↔
Zato je za trajanje dela u usmenoj književnosti važno:
1. talentovanost pojedinca
2. izgrađenost stilsko-izražajnog i tematskog fonda tradicije
3. zainteresovanost i afinitet sredine, koja kao kolektivni cenzor vrednije
varijantu i učestvuje u daljem trajanju – prenošenju varijante usmenim putem
2. Varijanta
U širem smislu varijanta je svako izvođenje pesme, pripovetke, kratkih
govornih oblika pred publikom, pri čemu je tekst koji istovremeno nastaje i izvodi
se – neponovljiv. No, varijanta se može posmatrati i na žanrovsko-tematskom
nivou. Tako sagledan, ovaj fenomen se može odrediti kao tvorevina zavisna od
drugog usmenog dela („pravarijante“) od kojeg uzima strukturne i sižejne
osobenosti. Zahvaljujući starim, sačuvanim tekstovima u delima renesansnih
pesnika i rukopisnim zbornicima, nastajalim u Primorju i Vojnoj krajini, moguće
je pratiti stabilne i promenljive činioce istog sižejnog sklopa. Ta su poređenja
moguća u okvirima istog poetičkog sistema (npr. epska pesma o deobi braće
Jakšića¸tematski krugovi o Prvom i Drugom kosovskom boji; Markovi megdani...)
ali i u obradama istog motiva u različitim žanrovskim konvencijama (npr. pesme i
pripovetke o zmiji mladoženji).
3. Zbog čega dolazi do menjanja teksta u usmenoj književnosti?
Promenljivost teksta zavisi od više činilaca uključenih u sistem tradicije i
usmene kulture:
1. prenošenje teksta iz jedne generacije u drugu
2. prenošenje iz jedne sredine u socijalno i kulturno drugačiju zonu
3. darovitost usmenih stvaralaca i prenosilaca
4. okolnosti spevavanja i kazivanja – kontekst
5. žanrovske norme
4. Šta je potrebno za prenošenje jedne epske pesme kroz vreme i prostor?
Da bi se jedna epska pesma ili pripovetka usmeno prenosila kroz vreme
izuzetno je važan udeo kolektiva - njegova zainteresovanost za određenu temu,
junaka, pa i usmeni žanr. Tako lokalni kolorit i trenutna zanimljivost umanjuju
mogućnosti određenom sižeu da se prenese i u naredni naraštaj. Kada opevano
zbivanje nema širi nacionalni značaj, brzo se gasi interesovanje publike. S druge
strane određene teme, imena i događaje moguće je pratiti u širokim vremenskim
intervalima ( Marko, Zmaj Ognjeni Vuk, Sibinjanin Janko ili Kosovski boj itd.). Stav
kolektiva i opšta shvatanja uslovljavaju pevače i kazivače koji su i sami deo
određene (socijalne, etničke, konfesionalne) grupe.
Osim toga, u zavisnosti od trenutka (i prostora) beleženja teksta varijante, može
se dogoditi da karakterizacija pojedinih epskih junaka varira – epski Marko u
„Erlangenskom rukopisu“ mnogo je bliži hajdučkim i novelističkim tipovima
junaka, nego onim odlikama iz pesama Vukovih pevača. Đurđeva žena u
bugaršticama nije prokleta Jerina, već je brižna ljuba i tragična majka, koja ostaje
bez sina jedinca, a gotovo sve deseteračke pesme predstavljaju je u negativnom
svetlu.
Trenutni uslovi života, osobeni afinitet sredine i kulturno-istorijski okviri
života usmene književnosti nisu konstante. Usmeno stvaralaštvo traje na širokom
i različitom prostoru, u odgovarajućim uslovima. Migracije stanovništva, ali i
pojedinci, trgovci, putnici, slepi pevači imaju ulogu u prenošenju usmene
književnosti sa terena na teren.
5. Udeo pojedinca u promenljivosti usmenih dela:
Gezeman, Svetozar Matić (sačinio indeks „pesničkih reči“) i Alojz Šmaus koji je
smatrao da su obrasci produktivna sredstva epske tehnike sa umetničkom
funkcijom. Savremena folkloristika formulu definiše kao dinamičku i stvaralačku
komponentu usmene književnosti na sadržinskom i strukturnom planu.
8.Koje su forme u tradicionalnom fondu najstabilnije
?
Najstabilnije formule uglavnom su povezane sa
imenom junaka, glavnom
radnjom, vremenskim i prostornim odrednicama.
“Stajaća
imena
”
epskih junaka nisu proizvoljna već služe karakterizaciji : Roksanda,
Kandosija- žena plemenite krvi i carskog porekla; Jelica – odana sestra ili
ljuba; Vidosava – nevernica ; Goluban, Vaistina, Milutin – verne sluge; Rade
– neimar; Nedeljko – sveštenik; Duka – grešnik. Širi semantički potencijal
imaju imena individualizovanih junaka npr. Marka Kraljevića, Zmaj
Ognjenog Vuka, Starine Novaka, Stojana Čupića, Karađorđa, ređe ženskih
likova kao što su majka Jevrosima, carica Milica, prokleta Jerina ali i
junačkih konja (Jabučilo – krilati konj vojvode Momčila, Šarac Marka
Kraljevića). Stabilne formule koje se tiču
radnje
mogu se javiti u svim
delovima pesme: na početku se javljaju inicijalne formule kao što je
“Poletela dva vrana gavrana”; stihom “Vino pije + ime” uvode se glavni
protagonisti i to tako što u asimetričnom desetercu prvi polustih ističe
radnju, a u drugom od 6 slogova se predstavlja ime npr
Vi | no | pi | j e + Kra | lje | vi | ću | Mar | ko
Mu | sa | Ar | ba | na | sa
Tri | dest | ka | pe | ta | na ;
izazov na megdan izražava se formulom “Knjigu piše____/ pa je šalje_____” ,
slutnja preokreta “Sanak snila _____”, a formulama se mogu iskazati i
sižejni modeli npr “Kad se ženi _____/Na daleko isprosi đevojku”, ali i
emotivna stanja junaka “Planu ___kako oganj živi, U obraz se ljuto
namrgodio/Gotove mu suze udariti”. Formulama se iskazuju i finalni
segmenti teksta , često opozicijom “Ode____ gorom pevajući,/osta____” .
Vremenske
formule se vezuju za krsne slave koje svi junaci slave ( “Sveca
slavi Srpski car Stjepane /sveca slavi, svetog Aranđela”; “Službu služi slavni
knez Lazare,/…službu služi svetog Amosija”) i za važne datume obrednog
kalendara (tako su hajdučke družine aktivne od Mitrovdana do
Đurđevdana), a u lirskim pesmama i za verske praznike kao što su Božić,
Vaskrsenje, Ramazan. Ovakve formule najčešće nisu od semantičkog
značaja. U tradiciji se različita verovanja vezuju za svaki dan u sedmici,
naročito za nedelju. Nekada se perspektiva vremena uklapa i u naraciju
pevača.
Lokalizacija
je vrlo bitna i ističe se i u imenu junaka koji su uvek
smešteni u određene geografske koordinate ( Miloš Obilić-Miloš od Pocerja,
Marko Kraljević-od Prilepa Marko) kao i u opisivanju bojeva u epskoj
stilizaciji. Gradovi se konkretno imenuju pri čemu se opeva njihovo
podizanje i izgled (najčešće su opasani zidinama). Opis grada, naročito u
pesmama “srednjih vremena”, zavisi od toga kakvo ga stanovništvo
naseljava, srpsko ili tursko. Formulativno se opisuju i crkve, kule, bijeli
dvori, pejzaži. Gora predstavlja mitski prostor i povezana je sa
predstavama o smrti i odsustvom etike i junaštva. Sve prostorne odrednice
stvaralac kreativno upotrebljava. , koristeći ih i za psihološko portretisanje.
Istovetne formule, zavisno od konteksta, mogu biti i nosioci suprotnih
značenja. I stih je formulativan jer se sastoji od određenog broja
(ne)naglašenih slogova. Zagonetke, poslovice i ostali jednostavni govorni
oblici mogu se i sami posmatrati kao gotove formule.
9.Navedite sve nivoe formulativnosti
.
Termin formulativnost podrazumeva sve procese stvaranja tokom kojih se
pomoću formula uobličava određeni sadržaj. Sistemi formula se mogu
svrstati u dva osnovna nivoa:
izražajni i sadržinski
. Izražajni obuhvata
stilske figure, formalna obeležja stiha i razne tipove kompozicionih
modela. Komponente sadržinskog nivoa čine svojevrsnu
tehniku usmenog
stvaranja
i bliske su i stvaraocu i slušaocima (poznavanje fonda oba ova
nivoa omogućava i brzu improvizaciju i trenutnu recepciju i pravilno
vrednovanje, uz darovitost pevača i odgovarajući senzibilitet kolektiva).
10.Šta čini sadržinski nivo formulativnosti
?
Elementi sadržinskog nivoa formulativnosti su
motivi, sklopovi motiva,
varijante, tipski likovi, opisi I etičke norme.
U svojoj široj koncepciji
motiv
se shvata kao tematsko jedinstvo ili pripovedna jedinica koja u
raznim usmenim delima (u tradiciji raznih naroda) ostaje celovita
,
a užem
smislu kao najsitniji nedeljiv element tradicionalnog fonda. Dele se na
motive vezane za nosioca radnje, usmerene na jednočlana zbivanja i
pozadinske motive koji prikazuju kulturne i etičke, uglavnom stabilne,
segmente. Vladimir Prop je izučavajući ruske bajke odredio motiv kao
najjednostavniju jedinicu pripovedanja i izdvojio 31 funkciju pomoću kojih
se izražavaju sve vrste avantura. Motivi kao deo narativne gramatike
imaju razne uloge: mogu biti dinamički, uvodni, statički (koji su važni u
skupinama predanja).
Skupovi motiva
konstituišu
fabulu,
a kada se ona
2.
mesta izvođenja
– mesto ili pokrajina gde se pevaju
(poštrovsko naricanje nad mrtvima, pesme koje se u Budvi
pevaju na Spasovdan)
3.
okolnosti u kojima je pesma izvedena.
Najveći deo Vukovih grupa izdvojenih po nameni treba zadržati, jer čine
posebne podvrste, ali ih po srodnosti treba raspodeliti u manji broj vrsta.
Međutim, izdvajanje pesama po mestu gde su zabeležene nije prihvatljivo –
pripevi uz zdravice samo su deo svatovskih pesama, a
počastice
nisu ništa
drugo do
pripjevi uz zdravice
. Sve pripeve uz zdravice treba uzeti kao
podvrstu običajnih pesama. Isto tako,
bačvanske pesme
treba pridodati
ljubavnim, jer nema dovoljno razloga za njihovo izdvajanje
VUKOVA PODELA
1. Pjesme svatovske
2. Paštrovski pripjevi uza zdravice
3. Peraške počaške
4.
Paštrovsko naricanje za mrtvima
5. Pjesme svećarske
6. Pjesme kraljičke
7. Pjesme dodolske
8. Pjesme od kolede
9. Pjesme božićne
10.Pjesme koje se pevaju uz časni post
11.Pjesme onako pobožne
12.Pjesme sljepačke
13.Pjesme osobito mitološke
14.Pjesme koje se pevaju na prelu
15.Pjesme žetelačke
16.Pjesme igračke
17.Pjesme koje su se u Budvi pjevale na Spasovdan
18.Pjesme koje se pjevaju djeci kad se uspavljuju
19.Ljubavne i druge različite ženske pjesme
20.Pjesme bačvanske našega vremena
