Sadržaj
o
Faktori ugrožavanja i ugroženost biodiverziteta Srbije
o
Poljoprivreda - ekstenzivnog i ekspanzivnog tipa
o
Šumarstvo
o
Vodoprivreda
o
Urbanizacija i izgradnja infrastrukture
o
Rudarstvo
o
Turizam i rekreacija
o
Lov i ribolov
o
Nedozvoljena trgovina divljim vrstama
o
Introdukcija alohtonih vrsta
o
Zagađivanje vazduha
o
Zagađivanje voda
o
Zagađivanje i uništavanje zemljišta
Faktori ugrožavanja i ugroženost biodiverziteta
Srbije
Sve promene koje dovode do smanjenja biološke raznovrsnosti, a koje su do danas
evidentirane u svetu, izražene su, u većoj ili manjoj meri, i u našoj zemlji. Negativno delovanje
sve se više pojačava i ubrzava, čak i u okviru zaštićenih objekata prirode kakvi su rezervati
prirode i nacionalni parkovi.
Prema osnovnoj geografskoj podeli teritorije Srbije na nizijski ili panonski i planinsko-
kotlinski deo, negativni uticaji na biodiverzitet u ovim velikim geografskim celinama naše
zemlje, ispoljavaju se na različite načine i sa različitim efektima, bez obzira na intenzitet i
trajanje tih uticaja. Važno je istaći da su se čitavo Balkansko poluostrvo i Panonska nizija
nalazili pod vekovnim uticajem čoveka koji je svojim delatnostima izmenio prirodne ekosisteme
u toj meri da su se danas na malom delu teritorije, po procenama negde oko 10% ukupne
površine, zadržali koliko toliko očuvani klimaksni ekosistemi. Ostale površine pod prirodnim
ekosistemima predstavljaju različite progradaciono - degradacione serije klimatogenih
ekosistema, dok se najveći deo površina nalazi pod veštačkim poluautonomnim i neautonomnim
ekosistemima.
Osnovni faktori narušavanja biodiverziteta su definisani akronimom HIPPO, koji je
izveden od početnih slova sledećih reči:
H =
Habitat alteration
(Izmene/Promene staništa)
I =
Invasive species
(Invazivne, alohtone vrste)
P =
Pollution
(Zagađivanje)
P =
Population growth
(Populacioni rast
Homo sapiens-a
)
O =
Overexploitation
(Preterana eksploatacija)
Antropogeni faktori i privredne delatnosti koje ugrožavaju biološki i predeoni diverzitet
Srbije mogu se klasifikovati i predstaviti na sledeći način.
Poljoprivreda - ekstenzivnog i ekspanzivnog tipa
Poljoprivredne površine stvarane su na našim prostorima u poslednjih nekoliko stotina
godina na račun šuma, stepa, dolinskih livada, močvara i ritova, tako da danas Srbija raspolaže sa
5.700.000 ha poljoprivrednog zemljišta, što iznosi 65% njene ukupne teritorije. Ovako veliki
procenat ukupne teritorije pod poljoprivrednim zemljištem dovoljan je za primarnu i sekundarnu
produkciju hrane čak i za veću populaciju stanovništva od one koja danas živi u Srbiji. U tom
smislu svako dalje širenje poljoprivrednih površina na račun prirodnih ekosistema bilo bi krajnje
nepoželjno u pogledu očuvanja već narušene biološke raznovrsnosti naše zemlje i uopšte
stabilnosti kompleksa prirodnih i veštačkih ekosistema i predela. Pored toga, često neselektivna
primena savremene agrotehnike i pesticida dovodi do fizičkog, hemijskog i biološkog
zagađivanja poljoprivrednog zemljišta na velikim prostorima.
Šumarstvo
Od mnogobrojnih delatnosti u šumarstvu, pre svega totalne i sanitarne seče, kao i
uređenje šuma, mogu imati vrlo negativne efekte na biodiverzitet, posebno u zaštićenim
objektima prirode.
Totalne seče šuma
neposredno dovode do dugoročnog uništavanja staništa šumskih vrsta
i zamene sekundarnim ekosistemima, koji se odlikuju veoma smanjenom produkcijom i malim
diverzitetom flore i faune. Takođe, na ovaj način se veći ili manji kompleksi šuma rasparčavaju
na veći broj manjih delova među kojima je otežana, a u izvesnim slučajevima i onemogućena
komunikacija preko cenobionata. Totalne seče se ostvaruju pre svega u brdsko-planinskim
regionima, ali nisu pošteđene ni prirodne šume aluvijalnih ravni ravničarskih krajeva, dok su
mediteranske šume hrasta crnike u najvećoj meri uništene još u prethodnim vekovima. U
poslednje vreme totalne seče prisutne su i u područjima koja su označena kao potencijalni
rezervati prirode i budući nacionalni parkovi, a naročito su izražene u zaštitnim zonama nekih
naših Nacionalnih parkova.
Slika 4
Sanitarna seča šuma
jedan je od vidova negativnih uticaja na šumske ekosisteme,
posebno u zaštićenim šumskim zonama rezervata i nacionalnih parkova. Uklanjanjem zdravih i
tzv. zaraženih stabala iz starih i očuvanih šumskih ekosistema, odnosi se dragocena biomasa i
remete se stabilne trofičke i uopše cenotičke veze na kojima počiva stabilnost ekosistema.
Negativni efekat prorednih i sanitarnih seča u očuvanim šumskim ekosistemima u prvom
momentu nije vidljiv, ali će se on ispoljiti vrlo brzo, pogotovu ako se ovakve šumarske aktivnosti
nastave sa većom učestalošću. Loše stanje pojedinih šuma u rezervatima i nacionalnim
parkovima upravo je rezultat različitih negativnih faktora i njihovog kumulativnog efekta, bilo da
se radi o delimičnoj eksploataciji drveta, abiogenim činiocima.
Slika 5
Uređivanje šuma
, ekološki posmatrano, može biti u suprotnosti sa očuvanjem stabilnosti
šumskih ekosistema i njihovog biodiverziteta. U ovoj delatnosti kriterijumi i razlozi "uređivanja"
su veoma rastegljivi i nisu precizno definisani: od zdravstvenih do estetskih. Na primer, jedno
krivo, kvrgavo i polusasušeno drvo biće otklonjeno iz šume zato što ne zadovoljava kriterijume
"uređivača". Ekolozi smatraju da i ovakva stabla čine šumu, i da bez njih, stabilnost šumskog
ekosistema gubi uporište.
Poseban problem u očuvanju šumskog genofonda je
seča starih i veoma starih stabala
čija se starost procenjuje na više stotina, a u ekstremnim slučajevima i preko 1.000 godina.
Seče starih stabala, najčešće se vrše pod izgovorom da su ova stabla prestarela i obolela,
a sa stvarnim razlogom velike drvne mase koja je u takvim stablima sadržana. Uklanjanjem ovih
stabala nepovratno se gube unikatni ili bar retki genotipovi u okviru svake vrste naše
dendroflore.
Slika 6
Neadekvatno pošumljavanje
staništa koja potencijalno nisu šumska, ili plantažiranje
šumskih staništa jednodobnim šumskim monokulturama. Pošumljavanje se u prošlosti vršilo na
velikim površinama, prvenstveno za potrebe šumarstva i drvne industrije, najčešće kulturama
četinara, ne retko alohtonih vrsta ili genotipova. U nekim delovima naše zemlje je
rasprostranjeno pošumljavanje goleti, kao antieroziona strategija. Naši endemični i reliktni
autohtoni četinari su u tom pogledu skoro u potpunosti zapostavljeni.
Slike 4, 5, 6 – predstavljaju probleme vezane za šumarstvo i uništavanje šuma
Vodoprivreda
Izgradnja veštačkih akumulacija u kanjonima i klisurama dovodi do potpunog uništavanja
populacija vrsta i ekosistema u zonama potapanja. Poseban gubitak diverziteta izazvan
potapanjem, je nestanak ili krajnja fragmentacija reliktnih ekosistema kao što je slučaj sa
sastojinama pančićeve omorike u kanjonu Drine ili zajednice
Celto-Juglandetum
u Lepenskom
viru u Đerdapu. S obzirom na činjenicu da su kanjonske doline u našoj zemlji najznačajniji
refugijumi tercijarne šumske flore i vegetacije, njihovim uništavanjem nestaju najznačajniji
centri genetičkog, specijskog i ekosistemskog diverziteta naše zemlje, Balkanskog poluostrva i
Evrope. Problem prilikom izgradnje akumulacija u uzanim kanjonima i klisurama, predstavlja
prekid komunikacija rečnog naselja donjeg i gornjeg toka reke i to ne samo zbog nepostojanja
odgovarajućih koridora (tzv. riblje staze) već i zbog potpuno izmenjenih ekoloških uslova koji
vladaju u jednom rečnom i veštačkom lakustričnom ekosistemu. Primer Đerdapske brane na
kojoj nisu izgrađene riblje staze na najbolji način pokazuje u kojoj meri je oštećen riblji fond
Dunava odsustvom anadromnih i katadromnih vrsta koje su imale ne mali ekološki ali i
komercijalni značaj u ukupnom ribolovu naše zemlje.
Slike 7 i 8
