IDEOLOGIJA

Poreklo i pojam ideologije

- Terminsko poreklo ideologije ne ukazuje mnogo na njenu suštinu. Razlog tome jeste

RAZLIČITO

ZNAČENJE

tog termina tokom njegovog trajanja, kao i njegova upotreba u

DNEVNOPOLITIČKE

SVRHE

- Termin je stvorila grupa filozofa sa

TRASIJEM

na čelu u tokom

FRANCUSKE

REVOLUCIJE

- U tom momentu

TRASI

je pojam ideologija shvatao kao

NAUKU O IDEJAMA

, i da će ona služiti za

otkriće porekla ideja svake vrste i tako postati

KRALJICA

NAUKA

Napoleon I

je sa svoje državničke pozicije ismejao ove filozofe nazvavši ih „

IDEOLOZIMA

“ što je

imalo svakako podrugljiv smisao.

- Ideologijom će se najviše baviti

MARKSISTI

i tek će oni ovaj način mišljenja razraditi

METODSKOM

DOSLEDNOŠĆU

LENJIN

će ideologiju tretirati kao ideje radničke klase koje unapređuju njen položaj u politici i

društvu.

- Sam

MARKS

smatra da su misli vladajuće klase ujedno i vladajuće misli u toj epohi, što vodi tome

da ideologija postane lažan ili iskrivljen pogled na svet te je tvrdio da PROLETERIJATU nije
potrebna nikakva socijalna ideologija jer mu nisu potrebne iluzije.

Njegov najvažniji spis na ovu temu jeste „

Nemačka ideologija

“ u kom je ključna misao da je

IDEOLOGIJA

„pogrešna svest“.

- Međutim ovakva shvatanja nisu sklonile

Lenjina i Staljina

sa puta snažne

IDEOLOGIZACIJE

DRUŠTVA.

- Zatim će

Antonio Gramši

u svojim radovima pokazati da LIBERALNA ideologija prožima sve

segmente buržujskog društva od politike do obrazovanja i umetnosti.

- Prihvatanjem MARKSIZMA-LENJINIZMA, STALJINIZMA kao i NACIFAŠIZMA kao zvanične
socijalističke ideologije, pogrdnost reči ideologija menjala je svoju metu. U

2o. veku

reč ideologija

postaje oružje

OPOZICIJE

kojom ona obezvređuje nastojanja vlasti kao ideološka tj.

Lažna.

- Tek u drugoj polovini 2o. veka ideologija počinje da se posmatra na objektivan i naučan način. Pre
svega na način

KARLA MANHAJMA.

Iz svih ovih razloga IDEOLOGIJA jeste jedan od najneodređenijih ali ipak i jedan od najvažnijih
pojmova u društvenim naukama.

Dva različita značenja ideologije:



Ideologija je

ukupnost društvene svesti

oblika socijalnih objedinjenja (klasa, nacija, država,

društvenih grupa, organizacija)



Ideologija je

specifična pojava u društvenoj svesti

– manje ili više netačna, iluzorna,

ograničena svest, koja nastaje usled dejstva društvenih činilaca na saznanje.

Ovo drugo značenje je znatno

ŠIRE

rasprostranjeno od prvog.

Definicija ideologije:

Ideologija je sistematizovan skup političkih ideja, principa i društvenih ideala koji
reprezentuje pogled na svet neke društvene grupacije izražavajući njene interese i potrebe,
stvoren u praktične svrhe podsticanja te grupacije na političko delovanje, u formi idejne
potpore aktivnostima na planu osvajanja ili očuvanja političke vlasti ili, pak, uticaja na nju.

Može biti predstavljena u formi nekog UČENJA, POLITIČKE DOKTRINE ili ZVANIČNOG
DRŽAVNOG STAVA.

MANHAJM

razlikuje dve vrste ideologija:



Totalna ili

OPŠTA

– Teži davanju odgovora na sva pitanja koja se tiču ljudskog društva i

problema. Ona mora biti VLADAJUĆA kao ZVANIČNA ideologija u jednom društvu.



PRAKTIKULARNA

– Teži rešavanju problema u samo jednoj sferi društva ili politike u samo

jednoj državi. Njeno rešavanje je usmereno na nekom parcijalnom društvenom problemu.
Može prerasti u opštu.

Nisu retki ni

SPOJEVI IDEOLOGIJA

poput nacionalsocijalizma ili fašizma.

Najaktivniji zastupnici neke ideologije jesu

POLITIČKE STRANKE

, organizacije ili društveni pokreti.

Glavne funkcije ideologije su:



PODSTICAJNA –

podstiče na vršenje političke aktivnosti radi realizacije političkih ciljeva koje

proklamuje data ideologija



HOMOGENIZIRAJUĆA –

gradi snažno jedinstvo među onima koji usvajaju istu ideologiju



OBJAŠNJAVAJUĆA –

objašnjava svet i njegove probleme i daje uputstvo za akciju u njemu



OPRAVDAVAJUĆA –

opravdava učinjeno zarad projektovanja ciljeva

Najvažnija funkcija ideologije jeste PODSTICAJNA.

Glavna moć je izazivanje

UBEĐENJA.

Zbog toga ideologija često

žrtvuje istinu i zapostavlja

objektivnost.

- Ideologije nisu okrenute razjašnjavanju problema već

masovnoj političkoj mobilizaciji

sa ciljem

što snažnijeg političkog delovanja.

- Ideologije menjanju ljude i njihova uverenja. Zato ona zahteva

verovanje

a ne razumevanje.

- Ukoliko se glavne postavke pretvore u DOGME onda nastaju

PARARELIGIJE

koje zabranjuju ili

nipodaštavaju oficijalne religije.

Danijel Bel

stvara tezu o KRAJU IDEOLOGIJA zajedno sa

Rejmonom Aronom i Sejmurom

Martinom.

Međutim te teze su neodržive.

- U društvu je prisutan fenomen NEPREKIDNIH ZAMENA IDEOLOGIJA jednih drugim.

- Postojanje ekologizma, feminizma, globalizma kao i džihadizma i katolicizma, i još nekih
partikularnih ideologija koje prete da postanu opšte, ukazuje na nužnost razmatranja NOVIH
problema koji traže NOVE ideološke postavke ili nove ideologije.

- U ovoj sferi ideologija i ideološkog upravo zato postoji fenomen

MODE

, zato se može reći da je

ideologija izraz POLITIČKOG DUHA onog

vremena

u kom nastaje i upotrebljava se. Isto to se

odnosi i na PROSTOR.

Opšte ideologije

1) Liberalna 2) Konzervativna 3) Socijalistička 4) Nacionalistička

LIBERALNA IDEOLOGIJA

- Prva ideologija po vremenu svoje pojavnosti.
-

LIBERALIS

– latinski izraz: u vezi sa slobodom.

- Prvi put upotrebljena

1812. godine u Španiji.

- Tokom 19. dominantan u Zapadnoj Evropi i Severnoj Americi.

Osnovne ideje:

Ograničavanje apsolutne vlasti

Nezavisnost privrede od države

Individualizam

Ustavnost

Nedodirljivost privatne svojine

Važnost slobodne konkurencije i tržišta

Sloboda, pravda i ljudska racionalnost

Nosioci ideologije:

Klasični liberalizam

Džon Lok

Šarl Monteskje

Adam Smit

Džems Stujart Mil

Savremeni liberalizam

Karl Poper

Fridrih fon Hajek

Džon Rols

- Liberalizam je zapravo

ideologija buržoaske klase

koja je težila da svoju tek stečenu ekonomsku

moć pretoči u političku vlast

- „Da uporedo sa preovlađujućom ulogom u privrednom životu stekne preovlađujuću ulogu u državi
koju je još posedovao apsolutizam“ – Ljubomir Tadić.

Nove ideje:

Razvijeni parlamentarizam

Tolerancija različitosti i manjina

Opšte izborno pravo

Politički pluralizam

Pravna država

Država blagostanja

- Najveći istorijski uspeh jeste obuzdavanje

apsolutne

države

PODELOM

VLASTI

na 1)

Zakonodavnu

Sudsku

i 3)

Izvršnu

- Posle Drugog svetskog rata moderna liberalna ideologija preuzima formu

neoliberalne ideologije

Glavna u demokratizaciji bivših socijalističkih država i procesa globalizacije.

- Ne uspeva da postane univerzalna iako je najrasprostranjenija.

- Može se nazvati ideologijom

individualne

slobode, privatne svojine kao i jednakosti.

Liberalne ideologije (rider)

Liberalizam se rađa u procesu pretvaranja feudalno-staleškog u buržoasko klasno društvo.

Predstavlja prvu klasnu ideologiju u istoriji. Pretvaranje ekonomske moći buržoazije u političku vlast.

Iako ima svoje posebne osobine i zajednička obeležja, javlja se u više različitih varijanti kod različitih
nacija u različitim istorijskim periodima.

- Engleski liberalizam

Džon Lok

- Nemački liberalizam

Imanuel Kant

nakon sto godina.

SLOBODA POJEDINCA

Liberalizam je specifična ideologija SLOBODE.

- Slavne deklaracije o pravima čoveka i građanina koje su nastale iz borbi sa apsolutizmom u
američkom ratu za nezavisnost i u velikoj francuskoj revoluciji.

UKIDANJE PRIVILEGIJA

Prirodno pravo istaklo je princip PRAVNE jednakosti koji nije zahtev za ukidanje društvenih razlika
već samo zahtev za ukidanje SVIH PRIVILEGIJA i svih diskriminacija.

DRŽAVA KAO „NOĆNI ČUVAR“

Radikalni prvobitni liberalizam proglašava primat pojedinca nad državom a svojinu kao pravo koje
nam osigurava samoodržanje, proglašava nezavisnim od države i obavezujućom za državu – teorija
države kao noćnog čuvara.

Slobodan je samo onaj ko je privatni vlasnik.

LAISSEZ FAIRE ekonomija

Ekonomski liberalizam predstavlja izrazitu ideologiju liberalne OLIGARHIJE.
Liberalne zato što se zalaže za „laissez faire“ ekonomiju.

Oligarhija zato što vodi baš vladavini oligarhije u klasičnom smislu – bogate manjine.

Marks –

Buržoasko društvo jeste „Emancipovano ropstvo“

PRAVNA DRŽAVA

Pravna država idealtipski izražava slobodno preduzetništvo, sa jedne, i ustavnu političku vlast, sa
druge strane. Umesto demokratske države, politički liberalizam se opredeljuje za kompromisnu
formulu KONSTITUCIONALIZMA tj. ograničene iliti

pravno obuzdane države.

Faze liberalne ideologije:

1. I faza – klasični liberalizam – Stabilizacija pravne države
2. II faza – kraj 19. veka do kraja II svetskog rata – Održavanje statusa quo
3. III faza – neoliberalizam – Pretvaranje iz defanzivne u ofanzivnu ideologiju

- Model liberalne države je parlamentarna republika ili monarhija. Parlament je glavna ustanova.
- Zadatak države jeste da se stara o narodnom blagostanju.

- 1848. godine dolazi do prodora naroda u političku javnost.

Kant

– politika mora postati javna stvar (res publica)

- Liberalni kritičari demokratije dele sa konzervativcima uverenje da demokratija vodi despotiji i
anarhiji (

Jakobinska i Napoleonova diktatura

)

Konzervativne ideologije (rider)

- Tradicija kao jedini izvor stabilnosti i mudrosti.

- Osnovni motiv je strah od promena, od gubitka stečenog statusa, društvene pozicije, para i vlasti.
Dominantne su

feudalne aristokratije

krupna buržoazija

vojna birokratija

uplašena srednja

klasa

Moguće je prisustvo i ličnih motiva kao što su ljubav prema tradiciji, iskrena religioznost, romantična
idealizacija prošlosti. Ali je potrebno razlikovati konzervativni duh u najširem smislu ( u

UMETNOSTI

ili

NAČINU ŽIVOTA

) i konzervativni

POLITIČKI

i I

DEOLOŠKI

stav.

-Konzervativna misao se poziva na ljudsku prirodu.



Čovek je krhko, nestabilno, nemarno ali i surovo, gramzivo biće. Od njegovih poduhvata ne
može se očekivati nikakvo dobro. Vredi ono što je istrajalo dugo, po instinktu a ne razumu.



U istoriji nema zakona ni pravilnosti. Ljudsko ponašanje je nepredvidljivo, projekti u
budućnosti su proizvoljni. Politika je veština i nema veze sa egzaktnom naukom.

Zaključak: Nemogućnost napretka i usavršavanja društvenog poretka.

Jaka

autoritarna vlast

ali samo u rukama starih i iskusnih vladajućih

elita



Teško je razlikovati

UMERENI KONZERVATIZAM

i savremene tendencije

NEO-LIBERALIZMA

- Laissez-fare tržišna privreda
- Redukcija države blagostanja
- Oporezivanje imućnih
- Borba protiv komunizma
- Militarizacija društva

:Liberalizam

- Vrednost jedinke
- Sloboda
- Prava
- Ograničena vrsta demokratije

:Konzervatizam

- Nejednakost
- Aristokratija
- Neke jedinke više slobodne
- Pesimistično shvatanje



Na izgled je lako razlikovati

KONZERVATIZAM

RADIKALIZAM

. Ali u istoriji se srećemo sa

„

radikalnim konzervatizmom

“ kakvi su bili FAŠIZAM i NACIZAM.

-Reč je o restauraciji već iščezlih tradicionalnih odnosa vlasti, podređivanja, apsolutizma. To su
zaista korenite promene ali u suprotnom smeru – ka duhovnoj degradaciji jedinke.

Faze u razvoju konzervativne ideologije:

I faza

– početak 19. veka: protivljenje buržoaskim revolucijama, odbrana ideje o stabilnim

društvima. Veoma uspešan u 19. veku međutim jača

LIBERALIZAM

u Engleskoj i Francuskoj.

II faza

– 19. vek i 20. do 1970-ih: suprotstavljanje socijalizmu i komunizmu. Liberalizam postaje

njegov unutrašnji rival. Doživljava poraz kada ne uspe da uguši revoluciju u Rusiji 1929. godine.
Dolazak fašizma na vlast kao i Sovjetski Savez paralisali su konzervatizam. Za ponovni vaskrs kriv
liberalizam koji se trpi enormnu

birokratizaciju države.

III faza

– 1970. do danas. Jedan vid teži da obnovi

TRADICIONALNI KAPITALIZAM

a drugi da

konzervira

REALNI SOCIJALIZAM

. Oba tipa proizvela su krize.