Transnacionalne kompanije

UNIVERZITET U ISTOČNOM SARAJEVU
FAKULTET SPOLJNE TRGOVINE

BIJELJINA

SEMINARSKI RAD

TRANSNACIONALNE KOMPANIJE

(nastanak i značaj)

Mentor

Student

prof. dr Marko Malović

Vlado Pejaković -2006/514

Bijeljina, april 2009.

SADRŽAJ

UVOD

.......................................................................................................................3

I. POJAM TRANSNACIONALNIH KOMPANIJA (TNK)

.......................4

II. ISTORIJAT I ZNAČAJ POSLOVANJA TNK

.........................................6

1. Istorijat TNK......................................................................................6
2. Značaj TNK........................................................................................9

III

RAZVOJ TRANSNACIONALNIH KOMPANIJA

................................10

1. STRANE DIREKTNE INVESTICIJE (SDI)...................................10
2. MOTIVI POSLOVANJA TNK........................................................13
3. FAKTORI RAZVOJA TNK.............................................................15

IV VRSTE I STRATEGIJA POSLOVANJA TNK

......................................16

1. VRSTE TNK.....................................................................................16
2. STRATEGIJA POSLOVANJA TNK...............................................17

ZAKLJUČAK

..........................................................................................................20

LITERATURA

......................................................................................................21

Pod pojmom

transnacionalnosti

podrazumjeva se, prenošenje poslovnih aktivnosti

izvan granica matične zemlje. Za svaku kompaniju koja ima svoj pogon u inostranstvu,
može se reći da je transnacionalna kompanija. Najpreciznija definicija je da je
transnacionalna kompanija ona kompanija koja ostvari minimum 100 miliona USD
godišnjeg prometa, ima svoje filijale u bar 6 zemalja i 20% vrednosti svoje imovine
prenjete u inostranstvu.

Multinacionalna kompanija

se u odnosu na transnacionalnu kompaniju, razlikuje po

tome što se njeno rukovodstvo nalazi u više zemalja, znači ne može se reći samo za jednu
zemlju da je matična, odnosno, zemlja porijekla, već je to veći broj zemalja. Tipičan
primjer multinacionalne kompanije je firma Royal Dutch Shell, holandsko – engleska
kompanija, kojom se upravlja iz dva centra.

UNCTAD

je dao jednu konciznu definiciju u kojoj koristi pojam transnacionalna

kompanija koji označava preduzeće koje je organizovano kao akcionarsko društvo ili na
drugi način, a koje se sastoji iz matičnog preduzeća i njihovih stranih filijala.

Matično preduzeće

je ono koje ima kontrolu nad ostalim preduzećima van matične

zemlje, obično posjeduje izvjestan udio u kapitalu (kontrolni paket akcija). Kontrolni
paket akcija iznosi 10% ili više udjela u glasačkoj moći.

Strana filijala

transnacionalne kompanije je preduzeće u inostranstvu u kome jedan

investitor, koji je rezident druge zemlje, posjeduje ulog koji mu obezbjeđuje trajne
interese u upravljanju tim preduzećem.
Po ovoj definiciji u strane filijale matičnog preduzeća spadaju:

Podružnice

(kćeri), koje su preduzeća u zemlji domaćinu, u kome matično

preduzeće direktno posjeduje   više od pola glasačke moći vlasnika akcija i ima
pravo   da   postavlja   i   premješta   većinu   članova   administracije,   menadžmenta   i
nadzornih   tijela.   Podružnice   su   pravno   samostalne   u   odnosu   na   matičnu
kompaniju.
~

Pridružene kompanije

su preduzeća u kojima matično preduzeće posjeduje

najmanje 10%, ali ne i više od 50%, glasačke moći vlasnika akcija. Pridružene
kompanije su pravno samostalne, u odnosu na matičnu kompaniju.
~

Ogranci

su takvi oblici stranih filijala u inostranstvu, koji su pravno

nesamostalni,   dio   su   matičnog   preduzeća,   potpuno   su,   ili   u   zajedničkom
vlasništvu matične kompanije, i za koje mora biti ispunjen jedan od ovih uslova:
1.  postojanje trajnog postrojenja ili kancelarije stranog investitora;
2.  postojanje neinkorporiranog zajedničkog ulaganja između stranog investitora

i jedne ili više trećih strana;

3. vlasništvo stranog investitora nad zemljom i nepokretnostima u zemlji

domaćinu;

4. posjedovanje mobilne opreme koju strani investitor koristi, u zemlji

domaćinu, najmanje godinu dana.

Početkom 70-ih godina

definiše multinacionalne kompanije kao sva ona preduzeća

koja kontrolišu svoju aktivu – fabrike, rudnike, prodajne filijale i sl. u dvije ili više
zemalja. Sredinom 80-ih godina, afirmišući pojam transnacinalne kompanije kao novi

Jelena Kozomara, ,,Spoljnotrgovinsko poslovanje”, 2. izdanje, Beograd,

naziv za MNK, UN daju unapređenu i znatno složeniju definiciju, vezujući je za sva
preduzeća koja:
a) imaju poslovne entitete u dvije ili više zemalja, bez obzira na pravnu formu i polje
aktivnosti tih entiteta,
b) razvijaju sistem poslovnog odlučivanja koji omogućuje donošenje konkretnih politika
i zajedničkih strategija, kordiniranih iz jednog ili više centara,
c) u okviru kojih su entiteti tako povezani, na podlozi vlasničkih ili drugih odnosa, da
jedan ili više njih mogu vršiti značajan uticaj nad aktivnostima drugih, i naročito, da
djele iskustvo, resurse i odgovornost sa drugima.
Za označavanje ovih preduzeća koristi se i termin

supranacionalna preduzeća

, da bi

se označilo da su ona prevazišla poslovanje na nacionalnom tržištu. U novijem periodu
ove kompanije se označavaju i kao

globalna preduzeća

. Taj izraz vezan je za strategiju

preduzeća pri nastupu na svjetskom tržištu. I dok je ranije, većina preduzeća
prilagođavala svoje proizvode specifičnim ukusima potrošača u određenim regionima
svjeta, globalna

preduzeća svoje proizvode prodaju na isti način u celom svetu. Ova

preduzeća u svojim poslovnim politikama svetsko tržište posmatraju kao jedinstveno
(nesegmentirano).

II ISTORIJAT I ZNAČAJ POSLOVANJA TNK