1.UVOD
Prva samohodna kola (traktor na parni pogon za transport topova) proizvedena su već
1789.godine od strane Francuza Nicolasa Cugnota. Tokom sledećih stotinu godina proizvedena su
mnoga druga samohodna vozila sa različitim tipovima motora i pogonskim sredstvima (para, snaga
vetra, gas, benzin i dr.).
Prva upotrebljiva vozila (prerađena konjska kola sa zadnjom vučom) koja su pokretana
pomoću jednocilindričnih benzinskih motora pronašli su Nemci Carl Benz i Gottlieb Daimler,
nezavisno jedan od drugog. Fabrička proizvodnja automobila počela je u Francuskoj početkom
1890-tih godina u fabrikama Panhard-Levasson i Peugeot. Godine 1900. Peugeot je bio najveći
proizvođač automobila u svetu sa proizvodnjom od 2000 automobila godišnje.
1
2.ISTORIJA RAZVOJA AUTO-INDUSTRIJE
Iz opšte istorije auto-industrije poznato je da je u proteklih više od sto godina auto-industrija
prošla dve dinamične promene ili transformacije i u toku je treća transformacija.
Prva transformacija se desila oko 1910-tih godina kada je započela primena standardizovanih
proizvoda i sistema za masovnu proizvodnju. Naime, auto-industrija se razvijala u Evropi među
zanatlijama a zahvaljujući bogatstvu pronalazača razvijana su samohodna vozila različitih vrsta.
Vremenom je nastalo više stotina malih proizvođača u Evropi. Vrlo brzo se tehnologija
proširila i u SAD što je kasnije dovelo do najveće dramatične transformacije – primena
standardizovanih proizvoda i masovne proizvodnje automobila. S pravom se može reći da je otac
ove transformacije Henri Ford koji je u želji da zadovolji povećanu tražnju uočio mogućnost da
proizvede više automobila sa nižom cenom od konkurenta. Najvažniji razlog za napredak Forda
nije, međutim, bila montažna traka kako mnogi veruju nego, pre svega prelaz sa zanatske na
standardizovanu mašinsku proizvodnju delova uz visoku preciznost. Sada je bilo moguće upotrebiti
konzistentne I zamenljive delove pogodne za međusobno sastavljanje.
“Osnovni industrijski principi …… onako kako sam ih mi shvatili jesu:
Da se proizvodu velike količine stalno zamenljivih proizvoda, najbolje moguće vrste na
najbolji I najjeftiniji način i da se sve ovo isporuči tržišti.
Da se stalno teži višem kvalitetu i nižim cenama kao i nižim troškovima.
Da se postepeno, ali neprekidno povećavaju plate, nikad smanjuju.
Da se na najjeftiniji način dostavi roba do potrošača, tako da prednost smanjenih troškova
proizvodnje oseti i kupac.
Polazište mora biti u tome da se istraži i upozna šta je to što društvu treba; iza toga dolazi
ispunjenje ovih potreba prema prethodno iznešenim principima. Potrebama društva
treba prilaziti unapred, a ne samo sedeti i čekati ono što nazivamo “potražnja”. To je ono što ja
nazivam upravljanjem poslovanjem.
Druga transformacija se desila 1970-tih godina potpunim razvojem i primenom principa
just-in-time u celoj auto-industriji kao osnovu drugoj dramatičnoj revoluciji. Kao što je za auto-
industriju bio revolucionaran Henry Fordov proizvodni sistem za masovnu proizvodnju standardnih
proizvoda, isto tako je revolucionaran I proizvodni sistem koji je razvijen u Toyota Koromo fabrici,
u jesen 1937.godine. Ovde se nalaze počeci druge dramatične transformacije auto-industrije. Čovek
koji je pokretač razvoja ovog sistema bio je Kiichiro Toyoda, osnivač Toyota Motor Company.
Kiichiro Toyoda je uvideo da njegova fabrika mora biti u mogućnosti da svojim kupcima
ponudi automobile za istu ili nižu cenu od konkurenata. On je polazio od onoga što je kupac bio
spreman da plati i zatim računao u nazad preko proizvodnih i razvojnih procesa. Toyota
2
Zahtevi za stalnim poboljšanjem kvaliteta u svemu.
Saučestvovanje u procesima podmlađivanja I transformacije sveukupnog poslovanja
preduzeća.
Dugoročno delovanje, koje dobija posebnu snagu zahvaljujući članovima sa različitim
kulturnim zaleđem.
3. RAZVOJ SISTEMA KVALITETA
Sve ove transformacije auto-industrije pratio je odgovarajući razvoj sistema kvaliteta. U
toku prvobitne zanatske proizvodnje automobila razvijan je uslovno nazvan sistem završne kontrole
kvaliteta kojeg je karakterisala kontrola kvaliteta svakog proizvoda – automobila, komponente i
delova. Svi potrebni delovi i komponente proizvode se od strane finalnog proizvođača – zanatlije. U
toku same proizvodnje zanatlija samostalno vrši kontrolu urađenih proizvoda i za kvalitet istih
garantovao je korisniku. Ovaj sistem kvaliteta primenjivao se sve do prve dinamičke tranzicije
početkom 1910-tih godine.
Prva transformacija koja je dovela do primene standardizovanih proizvoda i sistema za
masovnu proizvodnju tražila je i promenu dotadašnjeg sistema kvaliteta. Uopšte gledano, masovna
proizvodnja standardizovanih proizvoda zahteva razvijanje specifičnih tehnoloških rešenja koja se
bitno razlikuju od zanatske proizvodnje. Taj razvoj tehnologije proizvodnje uslovio je I razvoj
sistema kvaliteta. Osnovne odlike preduzeća sa ovakom proizvodnjom je:
-
standardizovani dugovečni proizvodi u ograničenom broju varijanti,
-
proizvodi su tako dobri da se mogu prodavati u velikim količinama,
-
najčešće su proizvedeni na skupim, ali efikasnim specijalnim mašinama,
-
proizvodni sistemi imaju međuskladišta,
-
kvalitet proizvoda je “toliko dobar koliko je to moguće”,
-
radna snaga je specijalizirana, mnogi su nezamenljivi sa jasnim razgraničenjem
radnih zadataka,
-
rukovodiocima je prevashodan pokretački motiv – dostizanje ciljne rentabilnosti koja
proizilazi iz proizvodnih kapaciteta i prodajnih prognoza i
-
isporučioci se nalaze “na dohvat ruke”.
Zbog potrebe za primenom statističke teorije u privredi pre svega u cilju praćenja i
obezbeđenja kvaliteta proizvoda masovne proizvodnje razvijene su statističke tabele za uzorkovanje
kao posledica masovne proizvodnje I nemogućnosti kontrolisanja svakog proizvoda i služile su da
se na osnovu kontrolisanja kvaliteta proizvoda u uzorku donosi sud o ostvarenom kvalitetu
4
odgovarajuće količine proizvoda (populacije). Istovremeno sa stvaranjem navedenih tabela
(primena statistike u industriji) stvaraju se i metode za prikupljanje podataka – statistički kontrolni
listovi čime se zaokružuje početak razvoja i primene statističke kontrole proizvoda.
U preduzećima (fabrikama) formirane su posebne službe sa kontrolorima, koji između
ostalog kontrolišu ulazni materijal, proizvodni alat i radni materijal. Ono što se nađe sa greškama
izdvaja se kao neupotrebljivo. Osim toga, pre isporuke se vrši završna kontrola da bi se vlasniku
“garantovalo” da će dobiti automobil bez greške. Suštinski ovo je predstavljao razvoj i primenu
statističke teorije u privredi pa i u auto-industriji.
Statistička kontrola proizvoda
je do danas prerasla u statističko upravljanje procesima kao
sastavnog elementa sistema kvaliteta – sistema menadžmenta kvalitetom.
U toku ove transformacije počelo je razrešenja glavnog problema auto-industrije“ sopstvena
proizvodnja svih komponenti i delova ili uključiti sposobne isporučioce”.
Jedan automobil može da sadrži više stotina komponentnih sistema i možda 20.000 različitih
delova. Danas većinu ovih sastavnih delova razvija i izrađuje 10-tak hiljada proizvođača
komponenti u različitim regionima sveta i obično svaki od njih prodaje svoje komponente više nego
jednom proizvođaču automobila. Ovo je iziskivalo dalji razvoj sistema kvaliteta u cilju uključivanja
proizvođača komponenata koji će moći uspešno da prate procese proizvodnje sa aspekta količina i
kvaliteta proizvoda. U tom cilju u okviru sistema kvaliteta razvijale su se metode za vrednovanje
isporučioca koji mogu da zadovolje sve strožije zahteve za pravovremenu i kvalitetnu isporuku
svojih proizvoda proizvođačima automobila. Danas u proseku je oko 25% sopstvena proizvodnja a
ostatak se nabavlja od isporučioca.
Druga transformacija je donela novu filozofiju proizvođačima automobila: “Ništa ne bi
trebalo da se razvija ili proizvodi, ako vlasnici automobila to ne žele da plate. Korisnik je taj koji
utvrđuje cenu i bira onaj proizvod koji im daje najveću vrednost za uloženi novac.” Toyota kao
nosilac druge transformacije, zahvaljujući širokoj nacionalnoj kampanji i nacionalnom pokretu za
produktivnost i kvalitet koja je uz pomoć američkih konsultanata Edwarda Deminga i Josepha
Jurana napravila preporod u japanskoj privredi, realizovala je svoj concept “just-in-time” iz
1937.godine.
Naime u Toyoti je nastavljen rad na razvoju novih sistema, koji su u početku uglavnom bili
vezani za proizvodnju, ali čiji su se osnovni principi vremenom, u isto tako visokom stepenu,
odnosili na razvoj proizvoda, distribuciju i upravljanje tržištem. Taiichi Ohno je svoje osnovne
zamisli formulisao na sledeći način: “Just-in-time je mnogo više od sistema za smanjenje skladišta.
To je mnogo više od skraćenja vremena reglaže između proizvoda u proizvodnji. To je mnogo više
od korišćenja Kanban-kartice da bi se “trebovao” material prema stvarnim potrebama. To je mnogo
5
