FAKULTET ZA PRIMIJENJENU EKONOMJU
SEMINARSKI RAD
BEOGRADSKA BERZA
STUDENT:
MENTOR:
Željka Lepir III-1898/14 doc dr Miodrag
Jandrić
Berze i berzansko poslovanje
Beogradska berza
4
1 ISTORIJAT I OSNIVANJE BEOGRADSKE BERZE
Prve ideje o osnivanju ustanove koja bi kontrolisala kretanje vrijednosti novca pojavile su se u
Srbiji tridesetih godina devetnaestog vijeka. Srpsko trgovačko udruženje, koje je bilo značajno
za razvitak cjelokupne srpske trgovine, dalo je inicijativu za donošenje Zakona o javnim
berzama. Narodna skupština je 3. novembra 1886. godine usvojila Zakon, koji je proglasio i
objavio tadašnji kralj Srbije Milan M. Obrenović.
1
Nekoliko godina kasnije, 21. novembra 1894. godine, u Građanskoj kasini održana je Osnivačka
skupština Beogradske berze, izabrana je stalna uprava i berzanski posrednici. Cilj osnivanja
Berze bilo je unapređenje, olakšanje i regulisanje trgovinskog prometa: svakovrsne robe
(naročito zemaljskih proizvoda), svih hartija od vrijednosti čije je kotiranje dopušteno, čekova i
bonova, kovanog i papirnog novca.
Prvi berzanski sastanci održani su u hotelu „Bosna“ na obali Save, gdje su se sastajali izvoznici
i pripremali zaključke na hranu i suve šljive. Tada se održavao samo jedan berzanski sastanak i
u jednom odjeljenju sklapani su svi berzanski poslovi (valute, efekti i roba). Razvojem
trgovanja, formiraju se dva odjeljenja: odjeljenje za robu, koje ostaje na obali Save kao
Produktna berza, i odjeljenje za valute i efekte, Valutna berza, koja počinje da radi u
prostorijama hotela „Srpska Kruna“. U tom periodu, Beogradska berza je važila za najbolje
organizovanu privrednu ustanovu, bila je jedna od najstarijih berzi u Evropi, a cijene koje su
utvrđivane bile su reperne cijene proizvoda na drugim evropskim berzama. Početkom XX
vijeka, na Berzi su se kotirale različite hartije od vrijednosti. Najtraženije i najstabilnije bile su
državne hartije, što je i razumljivo – povjerenje u državu bilo je veće nego u akcionarska
društva. Tada je važilo pravilo da „ako hoćeš da dobro jedeš, treba ulagati u akcije. Opet, ako
hoćeš mirno da spavaš, treba ulagati u državne papire“. Na Berzi su se kotirale akcije preko 140
novčanih zavoda. U periodu između dva svjetska rata, poslije pauze od četiri godine i u izuzetno
teškoj privrednoj situaciji, Berza ponovo pokreće aktivnosti i, shodno tome, postižu se i novi
rezultati.
Razvojem Berze, nastajala je potreba a stekli su se uslovi i za izgradnju doma Berze, a u želji da
se obezbijede neophodni i savremeni uslovi za rad, adekvatan prostor, nove tehničke
mogućnosti, upotreba savremenih sredstava komunikacije, laboratorije, funkcionisanje
berzanskog suda i sl. Već 1934. godine Berza se useljava u novu zgradu na Kraljevom trgu br.
13. Promet Berze se povećavao, berzansko poslovanje bilježilo je uspon, svakoga dana Berzu je
posjećivalo 100-150 lica, a kursni list se štampao u hiljadu primjeraka i na tri jezika.
2
Ovaj period je po razvojnim karakteristikama bio najobimniji i najintenzivniji, sve do velike
svjetske krize, koja se odrazila i na poslovanje tadašnje jugoslovenske privrede. U poslednjim
godinama postojanja, za predsjednika Berze izabran je predsjednik Vlade Kraljevine
Jugoslavije, univerzitetski profesor dr Milan Stojadinović. Jedan od posljednjih sastanaka
Uprave Berze održan je 28. marta 1941. godine. Kao institucija, Berza je postojala sve do 1953.
godine, kada je formalno ukinuta Odlukom Prezidijuma Vlade Srbije. Mnogi poznati trgovci,
1
dr B. Vasiljević, dr D. Malinić,
Finansijska tržišta
, Beograd , 2008.
2
http://www.belex.rs/o_berzi/istorijat
Berze i berzansko poslovanje
Beogradska berza
5
bankari, časnici i članovi Berze nestali su tokom rata, ili su nakon rata osuđeni kao neprijatelji
režima ili, jednostavno, kao nepoželjna lica. Na taj način, sa Berzom su otišli i ljudi koji su
osnovali Berzu, odnosno, omogućavali njen rad. Mnogima je oduzeta imovina, a uništen je i
veliki dio dokumentacije i materijala iz zgrade stare Beogradske berze.
Ilustracija 1: Zgrada Beogradske berze, prikaz zgrade iz 1936
Izvor: http://www.belex.rs
S promjenom opšte klime u društvu i početkom privrednih reformi i nakon usvajanja Zakona o
tržištu novca i tržištu kapitala, 1989. godine održana je Osnivačka skupština Jugoslovenskog
tržišta kapitala, osnovanog od strane 32 najveće banke sa teritorije nekadašnje Jugoslavije.
Tokom 1992. godine Jugoslovensko tržište kapitala mijenja ime u Beogradsku berzu. Na
Beogradskoj berzi se tokom 90-ih godina uglavnom trgovalo kratkoročnim dužničkim hartijama
od vrijednosti preduzeća, državnim obveznicama i sl. Iako je 1991. godine obavljeno prvo
trgovanje akcijama (preduzeća Sintelon i Auto kuće Kikinda), značajniji pomak u trgovanju na
Berzi ostvaren je tek 2000. godine, kada su u sekundarno trgovanje uključene akcije iz
prethodnih postupaka privatizacije, a trgovanje se još intenzivnije nastavlja od 2001. godine. U
toku 1996. godine na Beogradskoj berzi trgovano je i robno-komercijalnim zapisima Direkcije
za robne rezerve sa podlogom u pšenici, kukuruzu, šećeru i ulju, a prve opštinske obveznice
trgovane su na Berzi tokom 2000. godine, kada su u promet uključeni i blagajnički zapisi NBJ.
3
Uvođenje obveznica Republike Srbije 2001. godine, za pokriće duga države po osnovu stare
devizne štednje, dalo je još veći zamah razvoju domaćeg tržišta kapitala. Od reosnivanja,
poslovanje Beogradske berze nije prekidano, čak ni u vrijeme NATO agresije 1999. godine.
3
Šoškić, D.,
Finansijska tržišta i institucije
, Ekonomski fakultet, Beograd, 2007.
