16
I.
UVOD
Ugovor o radu je jedna od centralnih kategorija u radnom pravu. Od svog nastanka pa
sve do danas, njegov značaj nikada nije bio upitan. Ugovorom o radu određuju se tačne
obaveze poslodavca – prava uposlenika, ali i obaveze uposlenika – prava poslodavca.
Ugovorom o radu se precizira radno mjesto uposlenika, njegovo radno vrijeme, uslovi u
kojima će raditi, ali i ono najvažnije: plaća.
Sa aspekta poslodavca, relevantno je da ugovor o radu sadržava odredbe koje čuvaju
njegove poslovne tajne (zabrana odavanja poslovne tajne uposleniku), te odredbe o naknadi
štete ukoliko je uposlenik prouzrokuje. On je najčešći pravni osnov zasnivanja radnog odnosa
u svim državama sa tržišnim načinom privređivanja.
Naša zemlja je na tržišni način privređivanja prešla tek nakon okončanja rata pa se i
ugovor o radu u ovom značenju u kojem danas postoji pojavio u tom periodu.
Po ranijim zakonima o radnim odnosima, koji su važili do stupanja na snagu novih
zakona o radu,odluka o izboru predstavljala je pravni osnov,uz druge uslove za zasnivanje
radnog odnosa. Na osnovu ove odluke, uspostavljao se radni odnos, kao pravni odnos, jer je iz
ove odluke nedvojbeno proizilazila volja za uspostavljanje takvog odnosa. Radilo se o
pojedinačnom pravnom aktu, kojim se konstituisao pravni odnos između organizacije i
radnika za obavljanje poslova i zadataka određenog radnog mjesta, tj. radnog mjesta koje je
prethodno bilo objavljeno kao slobodno.
U suštini, ovim konstitutivnim aktom se vršio i raspored na slobodno radno mjesto,
odnosno na zadatke i poslove određenog slobodnog radnog mjesta, ako poslove i zadatke
radnog mjesta vrši više radnika. U pitanju su dvije funkcije ovog akta: prijem u radni odnos i
raspored na radno mjesto, tj. poslove i zadatke. Radilo se dakle o konstitutivnom
pojedinačnom pravnom aktu, koji se javljao u postupku zasnivanja radnog odnosa kao završni
i glavni osnov za uspostavljanje bilateralnog pravnog odnosa. Radi se o ravnopravnim
strankama koje sklapaju ugovor sa unaprijed poznatim pravima i obavezama jedne i druge
strane.
U okviru ovog seminarskog rada, nešto detaljne ćemo se upoznati sa samim pojmom
ugovora o radu, odnosno sa vrstama trajanja ugovora o radu, elemetnima ugovora, te
cjelinama koje se tiču radnog vremena, odmora i odsutstva radnika, zaštite radnika, plata i
naknada, kao i načinima prestanka ugovora o radu.
16
2.1.
Zaključenje ugovora o radu
Da bi ugovor o radu, zaključen između poslodavca i zaposlenika, bio u skladu sa
zakonom, neophodno je ispoštovati određene zakonske pretpostavke koje se utvrđuju u
odgovarajućem postupku.
Postupak zaključenja ugovora o radu je znatno pojednostavljen, iako se prilikom
njegovog zaključenja mora voditi računa o ispunjenju određenih zakonskih uslova.
Pojednostavljenje postupka i pružanje velike autonomnosti u stimulisanju ugovornih prava i
obaveza ima za cilj prilagođavanje uslovima i potrebama tržišne ekonomije. To se
manifestuje kroz izostavljanje više ravonpravnih instituta.
Tek kada poslodavac i zaposlenik zaključe ugovor, zaposlenik stupa na rad, a ugovorne
strane stiču prava i obaveze koje proizilaze iz zasnovanog radnog odnosa, uređene zakonima,
kolektivnim ugovorom, pravilnikom o radu i ugovorm o radu.
Izostavljanjem niza formalnosti prilikom zaključenja ugovora o radu, zakonodavac je
pri uređivanju odnosa izmedu poslodavca i zaposlenika dao široku autonomnost ugovornim
stranama.
Njihova volja mora biti precizno izražena u ugovoru, kako bi se izbjegle dileme i
sporovi. ugovor o radu zaključen između poslodavca i zaposlenika, da bi bio u skladu sa
zakonom mora ispunjavati određene uslove. Ti uslovi se odnose na godine života zaposlenika i
njegovu opštu zdravstvenu sposobnost.
4
Ugovor o radu ne može zaključiti lice koje nije navršilo 15 godina života i koje nema
opštu zdravstvenu sposobnost za rad
5
. Samo lice između 15 i 18 godina života (maloljetnik)
može se zaposliti pod uslovom da od ovlaštenog ljekara ili zdravstvene ustanove pribavi
potvrdu kojom dokazuje da ima opštu zdravstvenu sposobnost za obavljanje poslova radnog
mjesta i saglasnost zakonskog zastupnika. Takođe, lice koje nije navršilo 18 godina života ne
može zaključiti ugovor o radu za obavljanje poslova na kojima postoji povećana opasnost od
povreda ili povećan štetni uticaj na zdravlje.
Ovo su opšti uslovi koji se moraju ispuniti da bi se zaključeni ugovor o radu smatrao
pravno valjanim.
4
www.poslovniforum./ugovor o radu.
5
Prečišćeni tekst Zakona o radu („Službeni glasnik Republike Srpske“, broj: 38/00, 40/00, 47/02, 38/03, 66/03 i
20/07), član 14.
16
III.
VRSTE TRAJANJA UGOVORA O RADU
Razlikujemo ugovor o radu na neodređeno vrijeme i ugovor o radu na određeno
vrijeme. Ako u ugovoru nije naznačeno vrijeme trajanja, smatraće se da je zaključen ugovor o
radu na neodređeno vrijeme.
Prema izmjenama i dopunama Zakona o radu („Službeni glasnik“ broj 20/07) ugovor o
radu može se zaključiti radi obavljanja poslova van prostorija poslodavca, ukoliko oni nisu
opasni ili štetni za zdravlje radnika i ne ugrožavaju životnu sredinu. Te poslove radnik obavlja
sam ili sa članovima uže porodice, u ime i za račun poslodavca.
6
3.1.
3.2.
Ugovor o radu na neodređeno vrijeme
Ugovor o radu u pravilu zaključuje se na neodređeno vrijeme što se može dovesti u
vezu sa ustavnim i zakonskim pravom na rad.
Ugovor o radu u kome nije naznačeno vrijeme trajanja smatraće se ugovorom o radu
na neodređeno vrijeme. Ugovor o radu na neodređeno vrijeme obezbjeđuje zaposleniku rad
kroz jedan duži period, ali mu ne obezbjeđuje sigurnost kako je to bilo u ranijem sistemu, gdje
je do prestanka radnog odnosa dolazilo veoma teško.
3.3.
Ugovor o radu na određeno vrijeme
Ugovor o radu na određeno vrijeme ne može se zaključiti na duži period od dvije
godine. Radni odnos zasnovan na osnovu ugovora o radu na određeno vrijeme prestaje
istekom roka određenog tim ugovorom, ako se radnik i poslodavac drugačije ne sporazumiju.
7
Iako se po pravilu ugovor o radu zaključuje na neodređeno vrijeme zakonodavac je
predvidio i mogućnost zaključivanja ugovora o radu na određjeno vrijeme, u zakonom
određenim slučajevima, a to su:
- izvršavanja posla koji traje do 6 mjeseci;
- privremenog povećanja obima posla;
- zamjene odsutnog radnika do godinu dana;
- obavljanja posla čije je trajanje unaprijed određeno prirodom i vrstom posla.
Zaposlenik za vrijeme trajanja ugovora o radu na određeno vrijeme ima sva prava i
obaveze kao i zaposlenik koji je zaključio ugovor o radu na neodređeno vrijeme. Radni odnos
6
Komljenović Brana, Komljenović Ana: Radno i socijalno pravo, Unioverzitet za poslovne studije, Banja Luka,
2013.godine; str 12.
7
Komljenović Brana;Komljenović Ana;Radno i socijalno pravo; Unioverzitet za poslovne studije, Banja Luka,
2013.godine ,str 10.
