Prof. dr Ilija Komljenović
Prof. dr Ilija Komljenović OPŠTE RATARSTVO
2
UVOD
Kako u prirodi uopšte, tako u poljoprivredi vlada odreĎeni okvir života koji se oblikuje pod
djelovanjem niza životnih faktora. Ovi faktori su abiotički: zemljište, klima ( vazduh, svjetlost, toplota, voda), i
biotički (gajena biljka, domaća životinja i čovek) a njima se pridružuju i drugi prateći biljni i životinjski organizmi,
meĎu kojima posebna uloga pripada mikroorganizmima, korovima, insektima, zemljišnoj makrofauni. Zemljište i
klima čine nerazdvojnu celinu kao izvor energije, u koju se uklapaju i koriste gajene biljke.
Biljke cvetnice su pozitivno uticale na evoluciju čoveka i drugih heterotrofnih organizama, što znači da je
prvo došlo do evolucije biljaka, a onda životinja. Čovek je za gajenje odabrao prve više biljke koje nose plodove
(seme). S njima počinje agrikultura koja uslovljava sedelački način života. To je ujedno početak civilizacije. Prvi
uzgajači biljaka služili su se opažanjima da bi izdvojili iz slobodne prirode lepo razvijene biljke s većim plodovima
(semenkama), pretpostavlja se da su to bile trave od kojih su nastale žitarice. To izdvajanje je početak selekcije,
kada je otada do prošlog stoleća prešla veoma dug put empirije, a tek s pojavom nauke o nasleĎivanju, postavljena
je na naučne osnove.
Prirodu izdvojenih odnosno domestifikovanih biljaka u prošlosti nije menjala samo iskustvena selekcija
koju je obavljao čovek, nego i promena ekološke sredine. To su u prvom redu odnosi na antropogenizaciju
zemljišta. Važna uloga u tome pripada obrada i Ďubrenje zemljišta.
Čovek kao svestan faktor povezuje vladajuće faktore u jedan usmereni proces, koji treba da omogući
optimalne uslove za uspevanje poljoprivrednih biljaka. Pri tome, on treba da do maksimuma iskorištava povoljnost
koja mu obezbeĎuje taj okvir a da otklanja nepovoljnost koje mogu biti izazvane delovanjem pojedinih faktora
(nepovoljni vremenski uslovi, pojava bolesti, štetnika i korova, debalansa mineralne ishrane itd).
Prirodni uslovi odreĎenog poljoprivrednog prostora, predstavljaju njegov prirodni potencijal. On
omogućuje ostvarenje odgovarajućeg proizvodnog efekta gajenih bilja. Do koje će mere ove mogućnosti biti
iskorišćene, najviše zavisi od čoveka, s jedne strane od izbora sorte ili hibrida, kao i njihove reakcije na postojeće
uslove, a s druge strane od njegove sposobnosti da utiče na uslove sredine kao i na osobine gajenih biljaka.
Polazeći od zakona o jednakoj vrednosti svih proizvodnih faktora u
poljoprivredi, maksimalni proizvodni
učinak postiže se uz optimalno prisustvo
svih spomenutih faktora.
Da bi se optimalno iskoristila prirodna energija,
važno je da postoji sklad
izmeĎu proizvodnog potencijala poljoprivrednog prostora i produktivne
sposobnosti
gajenih biljaka.
Pod gajenim biljkama podrazumevaju se sve one vrste biljaka i njihove sorte koje po načinu svoga života
i održavanja žive stalno u simbiozi sa čovekom. Procenjuje se da danas na zemljinoj kugli ima više od 200.000
biljnih vrsta, broj gajenih vrsta je oko 1.000, dok čovek danas koristi oko 50.
Zbog činjenice da biljke troše mali deo sunčeve energije, zadatak selekcije je u iznalaženju takvih formi
gajenih biljaka koje će biti sposobnije da koriste besplatnu i obilnu sunčevu energiju. Takvim radom dobijene su
danas takve sorte / hibridi koje daju izuzetno visoke prinose. Sinteza ratarske i stočarske proizvodnje omogućuje
pravilno ekonomisanje činilaca proizvodnje, očuvanje i poboljšavanje bogatstva, plodnosti, strukture te povećanja
ukupne poljoprivredne proizvodnje.
Poljoprivredna proizvodnja planska i organizovana ljudska delatnost usmerena na proizvodnju organske
materije koja ima upotrebnu vrednost za čoveka (hrana, prediva vlakna i dr), odnosno koja je neophodna za
održavanje života ljudi i domaćih životinja. Ona je apsolutno neophodna, jer se njeni produkti ne mogu zameniti
veštačkim proizvodima. Zbog toga od upravljanja poljoprivrednim resursima zavisi opstanak čovečanstva, odnosno
ekonomski, kulturni i socijalni razvoj društva, (
Molnar i Lazić
, 2001).
Čovekova uloga je da interveniše kako bi se postojeća energija što potpunije iskoristila, odnosno, da u
okviru ratarske proizvodnje, otklone ono što biljkama smeta a nadopune ono što im nedostaje.
Prof. dr Ilija Komljenović OPŠTE RATARSTVO
4
Klima je dominantan faktor kod gajenja biljaka (na koji čovek ima mali uticaj), a javlja se kao složeni
vegetacioni činilac sa svojim elementima:
svetlost, toplota, voda i vazduh
.
Svetlost
Sunce je glavni izvor svetlosti. Sunčeva svetlost deluje hemijski i fizičko-toplinski. Sunčeva svetlost ili sunčeva
radijacija sastavljena je od zraka razne valne dužine: od 280 do više od 800 nm.
Čovek vidi valne dužine od 400 do 760 nm. Prema uticaju na članove agrobiocenoze, dio spektra od 300 do 400
nm deluje na smanjenje habitusa biljke i debljanje listova. Zona do 500 do 700 nm važna je za fotosintetsku
asimilaciju ugljenika, ali najjača je apsorpcija sunčevog svetla u hlorofilu u zoni od 600 do 700 nm (crvena zona
spektra). Zona od 700 do 800 utiče na produženje rasta biljaka, a više od 800 nm ima toplinski efekat. To je glavni
izvor toplotne energije za transpiraciju biljaka.
Približno polovicu ukupne sunčeve radijacije otpada na toplinski efekat, sledi fotositntetski učinak a tek na
trećem mestu ostali uticaji na članove u agrobiocenozi.
Prikaz sunčevog spektra po talasnim dužinama
U globalu bi se moglo reći, da sunčeva svetlost ima ulogu u sledećem:
1. Izvor je energije u ishrani (fotosintezi)
2. Utiče u obrazovanju hlorofila (zelenog dela biljke)
3. Oko 50 % svetlosne energije koja dospe na list transformiše se u toplotu, te biljka transpiracijom
vode održava temperaturni režim.
4. Aktiviranju fermenata koji regulišu razne životne procese (klijanje semena, obrazovanje
hlorofila i sl.)
Priticanje sunčeve energije na površinu zemlje nije svugde jednaka, pa se prema geografskom položaju,
godišnjem razdoblju i vremenu u danu odnosno vremenskim prilikama razlikuje
intenzitet
i
dužina trajanja
.
sunčeve svetlosti:
Intenzitet sunčeva svetla
Količina sunčeve energije koja dolazi na gornju granicu atmosfere vrlo je velika i iznosi 1,36 x 10
26
kWm
-
2
. Ta vrednost se naziva
solarna konstanta
. Od navedene količine energije na površinu zemlje stigne njezin manji
deo (0.9 – 1.1 x 10
26
kWm
-2
). I tako mala količina energije je za agrobiocenozu vrlo velika.
Fenomen odbijanja sunčeve svetlosti s površine naziva se
albedo
. To je procentualni odnos izmeĎu
reflektovane energije zračenja i celokupne svetlosne energije koja je pala na površinu zemlje ili nekog drugog tela.
Na albedo utiče izmeĎu ostalog vlaga i boja površine. Što je površina tamnija, to je sposobnost upijanja svetlosnog
zračenja veća i tada je albedo manji. Najveći albedo pokazuje snežni pokrivač (85%), dok tlo ima mnogo manji
albedo (10-30%).
Intenzitet sunčeve svetlosti ovisi dalje u geografskom položaju, nadmorskoj visini, inklinaciji terena,
naoblaci itd. Intenzitet sunčeva svetla znatno se smanjuje naoblakom, a to utiče na fotosintezu i hemositezu.
MeĎutim, i difuzna svetlost je važan ekološki faktor u biosferi i agrosferi. Smanjenje intenziteta sunčeve radijacije
zbog naoblake na biljke deluje tako da se vegetacija produžava, jače se razvija vegetativna masa na štetu
generativnih organa.
Prof. dr Ilija Komljenović OPŠTE RATARSTVO
5
0
0,1
0,2
0,3
0,4
0,5
0,6
0,7
0,8
0,9
1
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
Časova u danu
Rela
tivna ja
kost
sv
etla
Vedro
slabo oblačno
Jako oblačno
Intenzitet svetla pri različitoj naoblaci (po Lundegårdhu)
U zemljama koje imaju više naoblaka, manje sunčanih dana (sever i severozapad Evrope) manje se
nakuplja šećer i ulje u semenu. To znači da takva područja nisu prikladna za gajenje uljarica ili kultura za
proizvodnju šećera. Nasuprot tome, sočnije povrće se gaji upravo u tim područjima gde ima više difuzne svetlosti.
Isto tako, detelinsko travne smese, prirodne ili veštačke livade i pašnjaci su zastupljeniji na severu i severozapadu
Evrope gde je dosledno tome, razvijenije stočarstvo. Jug Evrope prikladniji je za gajenje voćaka i vinograda i
povrća.
Biljkama je za normalan rast i razvoj potrebna odreĎena količina svetlosti, ali se u tome one razlikuju i to:
1.
Heliofite
- za svoj razvoj traže mnogo svetla (krompir, duvan, soja, suncokret, kukuruz, paprika, lubenica,
itd).
2.
Semiskiofite
- za svoj razvoj zahtevaju osrednji intenzitet svetlosti (tikve, deteline, neke sorte pasulja,
paradajz)
3.
Skiofite
- biljke sene.
Za gajenje poljoprivrednih kultura, važna je
minimalna količina svetla
izražena u
luksima
.
Luks je
međunarodna jedinica osvetljenja, koju dobiva neka ploha na kojoj je svaki četvorni metar površine
jednoliko osvetljen svetlosnim tokom od jednog lumena
. Po drugoj definiciji,
luks je količina svetlosti koja
ispušta jedna sveća merena na udaljenosti od jednog metra.
Grašak treba 1100 luksa da bi ušao u fazu zriobe,
kukuruz 1 400 – 1 800, ječam i pšenica 1 800 – 2 000, duvan 2 200 – 2 800, pasulj 2 400 luksa, paprika i do 400
luksa.
Prinos krompira pri različitom osvetljenju (po Klappu)
