GLOSAR OPŠTEG GRAĐANSKOG PRAVA
I STVARNOG PRAVA
A
ctio pauliana
-
Paulijanska tužba tj. tužba kojom poverioci
pobijaju pravne radnje svoga dužnika tražeći da se te radnje prema
njima oglase nevažećim;
Afekciona cena (pretium affectionis ili pretium
extraordinarium
) - vrednost određene stvari za vlasnika zbog
njegove naklonosti koju ima prema toj stvari.
Apsolutna prava
- gra
đ
anska prava
č
iji imalac (titular) ima
neposrednu pravnu vlast nad dobrima koja su predmet tog prava.
Ona deluju prema svim tre
ć
im licima (erga omnes) nisu podlo
ž
na
zastarelosti itd.
Apstraktni pravni poslovi
- poslovi kod kojih osnov obaveze nije
izražen tako da nije poznato da li se obavezuje samo jedna strana ili
obe i kakva je sadržina te obaveze (npr: menica).
Autonomija volje
- mogućnost subjekata prava da, po pravilu, po
svojoj volji urede svoje odnose i da slobodno odlučuju o vršenju
prava koja im pripadaju. Obuhvata: a) slobodu zasnivanja pravnih
poslova i b) slobodu vršenja prava.
B
itni sastojci pravnog posla
(essentialia negotii) - osnovni sastojci
pravnog posla bez kojih on ne može punovažno nastati (u ugovoru
o prodaji stvar i cena).
Boravište
- mesto u kome se jedno lice privremeno zadržava, bez
namere da tu trajno ostane.
C
essio vindicationis
- fiktivna predaja pokretne stvari na sticaoca
iako se stvar ne nalazi u rukama vlasnika nego trećeg lica.
Civilna deoba
- deoba po vrednosti, ako fizička deoba nije moguca:
ako se ne može podeliti živa životinja, stan ili nameštaj te stvari ce se
izložiti prodaji, a zatim će se podeliti iznos novca ostvaren prodajom.
Civilni plodovi
- plodovi koji ne proizilaze sami iz stvari nego iz
nekog pravnog odnosa (npr.: iz ugovora o zakupu - zakupnina; iz
ugovora o zajmu - kamata), ispoljavaju se u novčanom vidu, a
izuzetno u vidu drugih stvari određenih po rodu.
Constitutum possessorium
- fiktivna predaja pokretne stvari tako
da se prenosi pravo svojine na sticaoca dok stvar ostaje u državini
prenosioca).
D
elikatna sposobnost
- mogucnost fizičkog lica da odgovara za
prouzrokovanu štetu, odnosno nastalu posledicu. Fizičko lice stiče
potpunu deliktnu sposobnost sa navršenih četrnaest godina života.
Do navršene sedme godine života fizičko lice je apsolutno deliktno
nesposobno. Maloletnik od navršene sedme do navršene
četrnaeste godine života ne odgovara za štetu, osim ako se dokaže
da je pri prouzrokovanju štete bio sposoban za rasuđivanje.
Deljive stvari
- stvari koje se mogu deliti na više istovrsnih delova,
pri čemu se njihova supstanca ostaje ista, a manji delovi imaju
srazmerno manju vrednost u odnosu na celinu (npr. vagon pšenice,
kontejner šećera, određena količina novca).
Derivativno sticanje
- sticanje subjektivnog građanskog prava iz
prava prethodnika (u istom ili manjem obimu).
Derivativno sticanje prava svojine
- pravna situacija koja nastaje
kad sticalac pravo svojine izvodi iz prava prethodnika (u istom ili
manjem obimu).
Dobročini pravni posao
- posao u kome strana koja nešto prima
drugoj strani ne daje nikakvu naknadu (npr. posluga, poklon, zajam
bez kamate).
Dvostrani pravni posloviž (ugovori)
- poslovi koji nastaju
saglasnim izjavama volje dve strane (od kojih je jedna poverilac a
druga dužnik). Najznačajniji su obligacioni ugovori.
Državina (possessio)
- pravno zašticena faktička vlast (corpus
possessionis) nekog lica na stvari koja je nezavisna od postojanja
građanskog subjektivnog prava na stvar.
zamišlja, fingira kao da je rođeno, ako se time štite njegovi interesi.
Ono što se fingira ne odgovara stvarnosti.
Fiktivna predaja
- zamišljena predaja pokretne stvari za koju se
smatra da nastaje u trenutku zaključenja pravnog posla.
Formalni pravni posao
- posao koji se zasniva u formi predviđenoj
zakonom ili voljom strana (u pisanoj formi, pred svedocima, u formi
isprave overene pred državnim organom).
Fizička predaja (traditio vera
) - način sticanja (modus acquirendi)
pokretnih najčešće manjih stvari koje se mogu predati iz ruke u
ruku (npr. kupovina voca ili povrća na pijaci, robe u prodavnicama)
ili se na drugi način na pribavioca prenosi faktička vlast na stvari,
ako je stvar kabasta (prenosilac je dovezao i istovario seno na mesto
koje je sticalac označio).
G
ra
đ
anskopravne
č
injenice
- okolnosti od kojih zavisi nastanak,
promena ili prestanak subjektivnog gra
đ
anskog prava.
Građansko pravo
- reči nastale prevodom latinskog izraza "ius
civile". Kao deo pravnog sistema, obuhvata: uvodni (opšti) deo,
stvarno pravo, nasledno, porodično i obligaciono.
Građenje na tuđem zemljištu
- pravna situacija koja nastaje kad
jedno lice svojim materijalom i radom sagradi zgradu ili drugu
građevinu na zemljištu na kome drugo lice ima pravo svojine, a da
između njih nije zaključen nikakav ugovor.
H
ipoteka
- založno pravo na nepokretnim stvarima koje ostaju u
državini založnog dužnika. Ako hipotekarni dužnik ni ispuni svoju
obavezu po dospelosti, hipotekarni poverilac može namiriti svoje
potraživanje iz vrednosti založene nepokretnosti pre poverilaca koji
na njoj nemaju hipoteku (obični, hirograferni poverioci), kao i pre
poverilaca koji su hipoteku na njoj stekli posle njega.
I
misije
- zabranjene radnje (neradnje) koje potiču sa nepokretnosti
a njima se otežava korišćenje drugih (najčešće susednih)
nepokretnosti (prenošenje dima, neprijatih mirisa, toplote, čađi,
potresa, buke, oticanja otpadnih voda i sl) preko mere koja je
uobičajena s obzirom na prirodu i namenu nepokretnosti i na
mesne prilike, ili kojim se prouzrokuje znatnija šteta
Imovina
- skup (celina) svih subjektivnih građanskih prava jednog
lica.
Imovinska sankcija
- građanska odgovornost subjekta za
neispunjenje obaveze.
Industrijski plodovi
- plodovi matične stvari koji nastaju ulaganjem
ljudskog rada i uz pomoc prirode (npr. kulture voca i povrca) .
Instituciona sistematika
- razvrstavanje građanskog prava koje
potiče od Gaja. Naziv je dobila po njegovom udžbeniku Institucija
(Institutiones). Građansko pravo je, prema ovoj sistematici,
razvrstano na lica, stvari i tužbe: "Svo pravo kojim se služimo odnosi
se na lica ili na stvari ili na tužbe" Instituciona sistematika je vladala
od 2. do 19. veka. Pod uticajem ove sistematike sastavljen je Opšti
oustrijski građanski zakonik iz 1811. godine, a iz njega je ona
preuzeta u Srpski građanski zakonik iz 1844.
Intabulacija
- u tapijskom sistemu, na
čžin sticanja (modus
acquirendi) stvarnih prava na tuđžim nepokretnostima - prava na
hipoteku i prava služžbenosti.
Intelektualna prava
- prava koja za predmet imaju tvorevinu
ljudskog uma. Ona obuhvataju: autorsko pravo, pravo industrijske
svojine (pronalazačko pravož: patent, tehničko unapređenje, know-
how, pravo znakova razlikovanja: uzorke i modele, robne i uslužne
žigove i geografske oznake porekla proizvoda).
Isključiva državina
- državina koju vrši jedno (fizičko ili pravno) lice
tako da iz državine stvari ili prava isključuje sva druga lica.
J
ednostran pravni posao
- posao za čiji je nastanak dovoljna volja
Konvalidacija
- docnije osnaženje rušljivog, a izuzetno ništavog
ugovora protekom roka, radnjom ili neradnjom lica koja su
ovlašćena da zahtevaju njegov poništaj.
Konverzija -
pretvaranje jednog pravnog stanja u drugo pravno
stanje (Na primer: za punovažnost ugovora o ustupanju i raspodeli
imovine za života neophodno je da se saglase svi potomci
ustupiočevi koji bi po zakonu bili pozvani na nasleđivanje
zaostavštine. Kada se sa ustupanjem i raspodelom nije saglasio neki
od potomaka, odnosno nije obuhvacen ugovorom, delovi ustupljene
imovine smatraju se poklonima).
L
ična prava
- subjektivna prava neodvojiva od ličnosti njegovog
imaoca (pravo na život, fizički i psihički integritet, slobodu, čast,
ugled, ime lik, glas, privatnost, dostojanstvo).
Lične službenosti
- stvarna prava na tuđoj stvari koja su
ustanovljena u korist određenog titulara, a ovlašćuju ga da na
određeni način iskorišćava ili upotrebljava poslužno dobro.
Lično ime
- naziv fizičkog lica na osnovu koga se ono bliže
konkretizuje.
List nepokretnosti
- deo katastarskog operata katastra
nepokretnosti koji sadr
ži podatke o zemljištu (A list), nosiocu prava
na zemljištu (B list), zgradi, stanu i poslovnoj prostoriji, kao
posebnim delovima zgrade i drugim građževinskim objektima i
nosiocima prava na njima (V list) i teretima i ograničženjima (G
list).
M
anljiva državina
- državina stečena na nedopušten način - silom
(vi), prevarom - potajno (clam) ili zloupotrebom poverenja - na
izmoljen način (modo praecario).
Mešoviti uslov
- postoji akož ispunjenje buduće i neizvesne
okolnosti zavisi od volje ugovorne strane i radnje trećeg lica
odnosno prirodnih događaja.
