Med Pregl 2010; LXIII (11-12): 833-838. Novi Sad: novembar-decembar.
111
Medicinski fakultet, Beograd Pregledni članak
Institut za higijenu i medicinsku ekologiju
Review article
UDK 616.89-084:613.86
DOI: 10.2298/MPNS1012833B
MENTALNO ZDRAVLJE I MENTALNA HIGIJENA IZMEĐU DVA MILENIJUMA
MENTAL HEALTH AND MENTAL HYGIENE BETWEEN TWO MILLENNIUMS
Dušan BACKOVIĆ
Sažetak
– Navršilo se sto godina od objavljivanja dela Kliforda Birsa
Razum koji se vraća (A mind that found Itself )
, koje je inspirisalo
pokret mentalne higijene i usmerilo aktivnosti unapređenja mentalnog zdravlja i prevencije mentalnih poremećaja. Na početku novog
milenijuma, sa mnogo većim naučnim saznanjima, iskustvom i mogućnostima, ali suočeni sa novim civilizacijskim izazovima, sagle-
davamo okolnosti koje su uticale na razvoj zaštite mentalnog zdravlja. Mentalno zdravlje je presudno za blagostanje pojedinaca i dru-
štava, jer duševni poremećaj ne uzrokuje samo emocionalnu patnju, smanjenje kvaliteta života, otuđenost i diskriminaciju obolelog,
već i celoj zajednici predstavlja ogroman ekonomski i socijalni teret zbog dugotrajnog lečenja i umanjene produktivnosti. Da bi se
smanjio teret društvu uslovljen mentalnim poremećajima, neophodno je stimulisati sveukupnu promociju mentalnog zdravlja u okviru
nacionalne politike, zakonodavstva, donošenja odluka i angažovanja sredstava.
Ključne reči:
Mentalno zdravlje; Kvalitet života; Mentalni poremećaji; Zdravstvena politika; Promocija zdravlja; Javno zdravlje
Mentalno zdravlje kroz istoriju
Mentalno zdravlje podrazumeva sposobnost
uspostavljanja harmoničnih odnosa sa drugim ljudi-
ma
i
sposobnost
realizacije
sopstvenih
intelektualnih i emocionalnih potencijala u
konstruktivnom me- njanju socijalne i fizičke
sredine,
subjektivni osećaj
blagostanja,
samoefikasnosti, nezavisnosti i kom- petencije.
Koncept mentalnog zdravlja takođe se de- finiše kao
mogućnost da osoba izrazi svoju indivi- dualnost,
ostvaruje ciljeve koje je sama odredila, adekvatno se
suočava sa stresom, radi, uživa u plo- dovima svoga
rada i doprinosi zajednici [1].
U svim kulturama i istoriji civilizacije postojale
su aktivnosti za očuvanje mentalnog zdravlja
zajednice i
sprečavanja
mentalnih
bolesti,
zastupljene u običajima i tekovinama koje su se
ogledale kroz važeće uređenje društva i religiju. Prvi
pisani istorijski izvori iz Meso- potamije govore o
ulozi sveštenika u nezi duševno obolelih, dok su
lekari u ovoj ulozi opisani u Ajurveds- kim spisima
stare Indije. Odnos društva mentalnim poremećajima
bio je pod uticajem stepena razvoja naučnih
saznanja, ali i liberalnih tekovina nasuprot dogmi,
religiji i praznoverju, i razvijan od magijskog i
empirijskog koncepta, okrutnog i necivilizacijskog,
preko
antičkog
Hipokratovog
holističkog
sagledavanja tela i duše, Galenove medicine koja
prihvata humanu stoičku etiku, do koncepta
psihosomatike Franca Alek- sandera (
Franz
Alexander
1891-1964) [2]. Razvoj naučnih saznanja
o prirodi mentalnih poremećaja kao i razvoj opšte
kulture društva i slobodne filozofske misli u eri
renesanse dovode do organizovanja prihvatilišta za
duševno obolele u Braunšvajgu, Kelnu, Upsali i
Firenci, a zatim i do organizovane akcije zaštite men-
talnog zdravlja pre dva veka, kad Pinel (
Philippe
Pinel
,
1745-1826), tumačenjem Deklaracije o pravu čoveka
i građana, kao tekovine Francuske revolucije, skida
ok- ove sa duševnih bolesnika u azilu Bisetr i
Salpetrije (
Bicetre, Salpatrier
) 1793. godine, a
njegov učenik Es-
kirol (
Jean Dominiqe Esquirol
1782-1840) pomaže
st- varanje prvog Zakona o zaštiti duševnih
bolesnika. U veku iza nas, dela Frojda (
Sigmund
Freud
, 1856-1939) i Mejera (
Adolf Meyer
, 1866-
1950), rodonačelnika pra- vaca razvoja psihijatrije,
pokreću
stvaranje
otvorenijeg
stava
prema
mentalnim bolestima u društvu, ali nasu- prot tome,
Zakon o eutanaziji u Hitlerovoj Nemačkoj tokom
Drugog svetskog rata vodi u smrt preko četvrtine
miliona duševno obolelih širom Evrope [2].
Polovinom prošloga veka, najpre u Francuskoj a
zatim i kod nas, otpočinje upotreba psihofarmaka iz
grupe neuroleptika, koji u potpunosti menjaju tok
teških duševnih oboljenja koja su do tada lečena sa
skromnim uspehom [3]. Ovim velikim naučnim
doprinosom far- makologije i kliničke psihijatrije
otvara se novo polje za delatnost mentalne higijene,
koja osim primarne prevencije dobija zadatak da
doprinese uspešnijoj soci- jalnoj rehabilitaciji i
poboljšanju kvaliteta života lečenih psihijatrijskih
bolesnika.
Nijedna socijalna grupa ili pojedinac nisu imuni
na mentalne poremećaje, ali je rizik od narušavanja
mentalnog zdravlja veći među siromašnim, nezapo-
slenim i osobama niskog obrazovnog statusa, kao i
među žrtvama nasilja, migrantima i izbeglicama,
decom i adolescentima, zlostavljanim ženama i sta-
rim osobama. Danas problemi mentalnog zdravlja
prožimaju društvo u celini, a unapređenje mentalnog
zdravlja predstavlja izazov globalnog razvoja [4,5].
Nastanak pokreta mentalne higijene
Mentalna higijena je grana preventivne medicine
koja se bavi sprečavanjem duševnih poremećaja kao
i očuvanjem i unapređenjem mentalnog zdravlja.
Ona u današnje vreme koristi iskustva mnogih na-
učnih disciplina: antropologije, sociologije, psiholo-
gije, zdravstvene ekologije i psihijatrije, što sprovodi
kroz mere, metode i tehnike zaštite i unapređenja
mentalnog zdravlja. Svetska zdravstvena organizaci-
Adresa autora: Prof. dr Dušan Backović, Institut za higijenu i medicinsku ekologiju, 11000 Beograd, Pasterova 2, E-mail:[email protected]
22
Backović D.
Mentalno zdravlje između dva milenijuma
Skraćenice
SZO – Svetska zdravstvena organizacija
ja 1950. godine razrešava nedoumice oko matičnosti
ove multidiscplinarne zdravstvene aktivnosti prisva-
jane i od društvenih nauka, sa isticanjem preventiv-
no-medicinskog aspekta: „pod mentalnom higijenom
podrazumevaju se sve one aktivnosti koje sprovodi
higijena, nastojanja, tehnike i delatnosti u cilju spre-
čavanja bolesti i očuvanja zdravlja” [6].
Kempbel (Cambell) mentalnu higijenu definiše kao
nauku i praksu u održavanju mentalnog zdravlja i
efikasno- sti, sadržanu u dva cilja. Prvi cilj je da
razvija opti- malne načine ličnog i socijalnog
ponašanja sa name- rom da se urođene obdarenosti i
kapaciteti iskoriste na najbolji način. Drugi cilj je da
se preveniraju mentalne bolesti. Blisko područje
ispituje i ortopsi- hijatrija, koja se posmatra kao
podgrana psihijatrije, koja se bavi ispitivanjem i
tretmanom mentalnih de- vijacija u graničnim
područjima psihijatrije; takođe obuhvata i
ispitivanja metoda prevencije mentalnih poremećaja
[7]. Specifična područja aktivnosti men- talne
higijene su proučavanje mogućnosti modifika- cije
faktora sredine koji mogu biti morbogeni fakto- ri,
na prvom mestu interpersonalnih odnosa, bez
potcenjivanja značaja faktora ishrane, stanovanja,
saobraćaja, nestabilnih ekonomskih, političkih okol-
nosti, ratova i prirodnih katatstrofa [6]. Mentalnu hi-
gijenu kao pojam prvi put je upotrebio Vilijam Svit-
ser (William Sweetser) 1843. godine, a kasnije na
svojim predavanjim u Kembridžu promovisao
psiho- log Vilijam Džejms (
William James
, 1842-
1910). Ter- min u savremenu literaturu na velika
vrata uvodi psihijatar Adolf Mejer stavom o
individualnim psi- hološkim linijama razvoja
ličnosti i aktivnom uče- šću mentalno obolelih u
lečenju [8].
Rodonačelnikom mentalne higijene kao ideje i
pokreta smatra se Kliford Birs (Clifford Whitting-
ham Beers, 1876-1943) američki publicista, koji je u
jednoj fazi života lečen od afektivne psihoze u psihi-
jatrijskim ustanovama. Na osnovu ličnih iskustava
psihijatrijske hospitalizacije, posle pokušaja samou-
bistva, objavljuje 1908. godine autobiografsko delo
Razum koji se vraća (
A mind that found Itself
).
Birs svojim stavom „bolesnik kada oboli duševno
nije svestan sredine ni okoline, ali oseća
brutalnost…” promoviše dalje reforme zaštite
duševnih bolesnika zastupajući poštovanje ličnosti
obolelih i promovišu- ći dobrovoljni rad u
psihijatrijskim bolnicama [9]. Pokret koji kao
reakcija na ovo delo nastaje u inte- lektualnim
krugovima javio se na plodnom tlu libe- ralnog
kapitalizma u Sjedinjenim Američkim Drža- vama
početkom 20. veka, a potom i širom sveta. Birs,
ohrabren uspehom ideje osniva Društvo za mentalnu
higijenu u Nju Hevenu, a zatim ovo druš- tvo
prerasta u Nacionalni komitet za mentalno zdravlje,
koji deset godina kasnije počinje da objav- ljuje
časopis
Mental Hygiene.
Internacionalni komi- tet
za mentalnu higijenu osnovan je 1919. godine, a
Međunarodni odbor za mentalnu higijenu osnovan
je 1920. godine učešćem predstavnika više nacional-
nih organizacija. U Njujorku se već 1930. godine
održava Prvi internacionalni kongres sa temama iz
oblasti mentalne higijene i učešćem 53 zemlje sveta
[6,10].
Razvoj zaštite mentalnog zdravlja na
našem postoru
Medicina doba Vizantije i srednjeg veka na teri-
toriji gde se javljaju počeci naše državnosti nalazila
se pod uticajem verskog kanonskog i apokrifnog
istočnog hrišćanskog uticaja kao bogatog domaćeg
iskustva i svetovnog evropskog uticaja Grčke i Itali-
je. Lečenjem duševnih bolesnika bavili su se narod-
ni vidari, ali i crkva kao institucija države. U mana-
stiru Dečani kod Peći mogle su se naći freske na ko-
jim je prikazano isceljenje molitvom paralizovanih i
agitiranih psihičkih bolesnika. Sveti Kuzman i Da-
mjan (Sveti vrači) osim duhovne dimenzije bavili su
se i besplatnim lečenjem svih bolesnika. Prve orga-
nizovane bolničke ustanove, u čijem se radu jasno
prepoznaje briga za duševno zdravlje, nastaju u ma-
nastirima Hilandar, gde 1198. godine Stefan Nema-
nja osniva i azil za uboge i nemoćne i Studenica, gde
Sveti Sava 1208. osniva prvo prihvatilište za mental-
no obolele, gde se kasnije na srpski jezik prevode or-
ginalni medicinski spisi iz Salerna i Monpeljea.
Kralj Milutin u Carigradu pri manastiru Svetog Jo-
vana Krstitelja osniva srpsku bolnicu i prihvatilište,
a 1308. godine i medicinsku školu. Protiv paganskih
običaja magije i vračanja u lečenju borili su se za-
konskim merama vladari car Dušan i kasnije knez
Danilo u Crnoj Gori [2].
Zbrinjavanje duševnih bolesnika u Srbiji izlazi iz
okvira crkve 1861. kada zgrada Doktorova kula na
Guberevcu u Beogradu, ukazom Mihaila Obrenovića
postaje Dom za s uma sišavše (istovremeno se formi-
ra prvi državni fond sa namenom zbrinjavanja men-
talno obolelih), a 20 godina kasnije na inicijativu dr
Vladana Đorđevića ova ustanova prerasta u Bolnicu
za duševne bolesti. Kraj 19. veka plodnom
aktivnošću na polju celokupnog lekarstva u Srbiji,
koja je naža- lost prerano okončana, obeležava Laza
K. Lazarević (1851-1891), koji je mentalnu higijenu
promovisao lič- nim etičkim primerom prakse i
izučavanjem neurop- sihijatriske kazuistike kao lekar
na Guberevcu, ali i svojim dragocenim književnim
delom [11].
U Beogradu od početka 20. veka postepeno kre-
ću organizovane aktivnosti mentalne higijene. Jav-
nost beleži promotivne tribine dr Jovana Danića, pr-
vog srpskog psihijatra specijaliste, kasnije dugogo-
dišnjeg upravnika bolnice Guberevac i predsednika
Srpskog lekarskog društva, koji osniva Društvo za
suzbijanje alkoholizma. Razvoj psihijatrije u to doba
u Srbiji povezan je sa osnivanjem duševnih bolnica.
Godine 1923. osniva se Psihijatrijska klinika čije je
sedište bilo u prostorijama Duševne bolnice u Beo-
gradu. Ona postaje nastavna baza i predstavlja te-
melj budućoj Neuropsihijatrijskoj klinici u Beogra-
du, koja tokom vremena postaje rasadnik kadrova za
rad u psihijatriji čitave Srbije. Bolnica za duševne
bolesti u Kovinu je osnovana 1924. godine, a u Gor-
