anglosaksonske i francuske pravne teorije, odnosno one koje su stvarale ovaj naziv u
uslovima preovlađivanja društvenih odnosa i principa zasnovanih na ekonomskom,
političkom liberalizmu i političkoj demokratiji.
“Ustavno pravo kao nauka proučava Ustavni poredak jednog društva – kako norme tako
i društvenu praksu iz koje norme potiču i u okviru kojih se realizuju“.
Ustavno pravo proučava uređivanje osnovnih političkih odnosa u državi, političko
uređenje, ljudska prava, organizacija državne vlasti, oblik vladavine.
Izvori ustavnog prava se dele na:
- osnovne i
- dopunske.
U osnovne izvore ustavnog prava spadaju:
- Ustav
- ustavni i organski zakoni.
U dopunske izvore ustavnog prava spadaju:
- zakon
- uredbe sa zakonskom snagom
- poslovnik Parlamenta
- statuti AP
- sudske odluke i
- ustavni običaji.
Ustav je najviši pravni akt jedne zemlje.
Zbog značaja i važnosti Ustava kao takvog, predmet ovog rada u nastavku biće Ustav
naše zemlje odnosno Ustav Republike Srbije.
1
2 Ustav Republike Srbije
2.1 Pojam ustava
Ustav po pravilu je, počevši od kraja XVIII veka do danas, u svim samostalnim i
razvijenim državnim uređenjima osnovni političko – pravni dokumenat.
Ustav je izvor prava a posebno ustavnog prava. On je često akt stvaranja mehanizma
vlasti i potvrde osnovnih društvenih odnosa. On je pravna osnova za funkcionisanje
političkog sistema i ostvarivanje prava. On je pravni izraz i garantija postojanja
ustavnosti. Isto tako, po svojoj sadržini i pravnoj vrednosti, ustav služi da se ispita
postojanje i utvrdi eventualno nepostojanje ustavnosti.
1
Đorđević J.,
Ustavno pravo
, br. str. 8
4
Najzad, razvitak i pojava ustav beleži i izražava mnoge, a često i osnovne strane
društveno – političkog kretanja ljudskog društva, promene, transformaciju i evoluciju
ustavnog prava i političkih shvatanja u jednoj zemlji.
S obzirom na sve to, pojam ustava predstavlja osnovno uvodno pitanje nauke ustavnog
prava.
U svom užem tehničko – pravnom značenju, ustavnost je vezana za uvođenje ustavnog
poretka zasnovanog uglavnom na pisanom ustavno tekstu koji predviđa obrazovanje,
sadržinu i granice svih ovlašćenja organa vlasti i građana.
U svom političkom smislu ustavnost odnosno ustav je naziv za društveno – političku
pojavu potčinjavanja mehanizma i akcija vlasti i vladajuće politike objektivnom pravu
odnosno sistemu utvrđenih pravila ili bar Konvencija čije poštovanje se zasniva na
konkretnim društveno – političkim odnosima i na odgovarajućim ustavno – pravnim
garantijama. U tom smislu ustav izražava ideju vladavine prava nad arbitrernom
vladavinom nad ljudima. Ustavnost je princip ograničenja i institutivnog izraza.
U širem političkom značenju, ustavnost podrazumeva društveno – političke i idejne
procese, borbe, napore i postignuća naroda, klasa, grupa i pojedinaca u pravcu
ograničavanaj apsolutizma i samovolje, obezbeđenja kontinuelnog funkcionisanja
ustanovljenog sistema političkih odnosa.
O pojmu ustava postoje veoma različitia tumačenja, naročito u buržoaskoj pravnoj nauci
koja se tim problemom nekada mnogo bavila. Ipak jasno se razlikuju dva osnovna i
najpoznatija shvatanja ustava:
- formalno – pravni i
- sociološki pojam ustava.
Prema prvom shvatanju ustav je formalni – pravni akt, bez obzira da li je izražen u
jednom kodifikovanom tekstu ili ne. On određuje principe o najvišim državnim
organima i njihovoj nadležnosti kao i o osnovnim pravima građana. Ovo shvatanje je
bilo zastupljeno u francuskoj pravnoj literaturi i njegov izraz je bio francuski Ustav od
1875. godine.
Nasuprot formalno – pravnom shvatanju ustava ističe se sociološko koje insistira na
društvenoj suštini ustava.
Sociološki pojam polazi od toga da ustav jedne zemlje nije pravni dokumenat već skup
realnih odnosa i okolnosti među kojima preovlađuju:
- odnosi društvenih snaga,
- ekonomska struktura,
- geografske i političke okolonosti
- međunarodni odnosi i drugo.
Među mnogim sociološkim definicijama ustava najpoznatija je Lasalova, prema kojoj je
ustav “odnos društvenih snaga koje postoje u jednoj zemlji”. Ovo svoje gledište Lasal
5
- nepisanim ustavima.
2
Neki teoretičari su pokušali da izgrade pojam ustava na drugim osnovama, čisto
proceduralnim.
U skladu sa ovim gledištem stvorena je i teorija o čvrstim – krutim i mekim – fluidnim
ustavima. Gledište o gipkim i fluidnim, lako promenljivim ustavima izraz je engleske
prakse, po kojoj se ustav ne samo zasnivati i dopunjavati konvencijama nego se i pisani
delovi ustava mogu menjati na isti način na koji su i doneti.
Pod ustavom se može podrazumevati i podrazumeva se realni poredak, zasnovan na
odgovarajućim društvenim i političkim odnosima snaga, u funkciji određene svojinske
strukture društva.
Funkcije ustava - ustav je istovremeno politički i pravni akti; akt uobličavanja i
organizovanja političkog društva ili države; akt koji unosi red i usklađenosti u pravni
sistem koji je:
- deo,
- dopuna i
- potvrda ustava.
Prema tome, dve trajne i opšte prihvaćene funkcije ustava su sledeće:
- ustav je u političkom smislu, akt koji sadrži načela o organizaciji političkog društva
tačnije države ili političke vlasti kako u cilju održavanja političkog društva i određenog
sistema vlasti tako i radi funkcionisanja određenog sistema proizvodnje i podređivanje
masa tom diktatu koji time što je ekonomski, odnosno posredan ne mora se
izjednačavati sa širim ili opštim interesima i
- ustav je akt funkcionalno operativne racionalizacije u jednom datom društvu, jer on
predstavlja ne samo izvorni i osnovni zakon već i merilo za pravne odnose i vladavinu
prava i za usklađivanje različitih pravnih akata.
Sve ove funkcije su izraz jedno deskriptivnog formalno – organizacionog i donekle
tautološkog shvatanja demokratskih ustava.
Pored toga, ustav je u toku istorije imao i niz posebnih a u prvom redu, skrivenih
funkcija.
Ustav je akt uspostavljanja javne i zvanične vlasti i time vrši funkciju legitimnosti jednog
političkog režima. Ali istovremeno mnogi ustavi su i akti prikrivene lične ili grupne vlasti
i zato njihova organizaciono i pravno – hijerarhijska funkcija služi kako za javnu potvrdu
tako i za mistifikovanje jednog sistema društvenih i političkih odnosa. U skladu sa tim,
ustavi kao najviši izraz pozitivnog prava i pravne ideologije sadrže i elemene
mistifikovanja i fetišizma.
2
Lasal,
Ustavno pravo
, br. str. 12
7
