1. POTREBA ZA ISTRAŽIVANJEM I PLANIRANJEM U

JAVNOM GRADSKOM PREVOZU PUTNIKA

Potreba za prevozom proističe iz

interakcije društvenih i ekonomskih aktivnosti

rasprostranjenih u prostoru.

Rastući stepen kongestije u gradskom saobraćaju i porazni

efekti koje ona ima na mobilnost, pristupačnost i sigurnost u urbanim područjima, postao je
fenomen koji se svuda primjećuje. Kako bi se ublažila ova situacija,

planeri saobraćaja i

saobraćajni

menadžeri

traže načine da poboljšaju

planiranje i korištenje

postojećih

objekata, uz poboljšano upravljanje saobraćajem i bolje operativne planove. Javni gradski
saobraćaj kao složeni sistem sastoji se od više podsistema, koji semogu posmatrati s raznih
aspekata. Podjela se najčešće vrši po

sredstvima

ili

putu koji

se koristi.

U tom slučaju,

govori se o autobuskom, trolejbuskom, šinskom (tramvaj, metro, željeznica) podsistemu.
Kako je prevozna sposobnost pojedinih sistema različita, oni se međusobno kombinuju da bi
se što bolje zadovoljile prevozne potrebe građana.

Javni masovni prevoz i razvoj grada

Postoji više razloga zbog kojih je javni gradski prevoz bio nezaobilazan u rješavanju pitanja
razvoja grada i saobraćajnih opterećenja gradskog jezgra individualnim prevoznim sredstvom,
a neke od njih su:
-saobraćajna površina koju zauzima jedan putnik u javnog gradskom prevozu znatno je manja
od površine koju zauzima jedan putnik u individualnom prevoznom sredstvu;
-s

energetskog

aspekta jedinična potrošnja goriva po putniku znatno je manjau javnom

gradskom prevozu nego pri korištenju individualnog prevoznogsredstva;
- za isti ostvareni prevozni rad izražen u putnik-kilometrima

[pkm]

javni prevoz

ekološki

znatno je povoljniji od individualnog;
- javni masovni prevoz u poređenju sa individualnim prevozom predstavlja

ekonomičnije

rješenje;
-sa aspekta

bezbjednosti

saobraćaja prednost se daje javnom gradskom prevozu u odnosu na

individualni prevoz.

Određene prednosti individualnog prevoza umanjivale su šansu za razvoj masovnog prevoza,
a neke od njih su:
- broj presjedanja od izvora do cilja putovanja (direktnost putovanja),
- komfor putovanja i dr.
Procenat

korisnika javnog prevoza

40 do oko 80%

ukupnog broja korisnika

ukazuje na značaj javnog masovnog prevoza

putnika. Iz tih razloga javila se potreba za

prostornim definisanjem javnog gradskog

putničkog prevoza.

Osnovni elementi sagledavanja problematike

Rješavanje problema u javnom prevozu putnika u gradskim područjima zahtijeva određeni

nivo znanja iz planiranja, organizacije, ekonomije i upravljanja.

Osnovni elementi koje

treba obuhvatiti pri sagledavanju problematike javnog prevoza

putnika i donošenju zaključaka

bitnih za planiranje i upravljanje su:

- Defmisanje cilja analize,
- Razlog - opravdanost analize,
- Obuhvat - djelokrug analize,
Specifikacija osnovnih dilema (rješenje problema).

Cilj analize (rada)

Clj analize je da se odaberu značajni problemi javnog prevoza i pokušaju odrediti (sintetski
način) moguća rješenja, ili barem definiše način rješavanja specijalnih tehničkih,
organizacionih i privrednih problema. U isto vrijeme, potrebno je definisati podjelu poslova
između države i lokalne vlasti i trenutnih zahtjeva za promjenama u zakonodavstvu.

Opravdanost analize

Gradski   masovni   prevoz   podvrgnut   je   vrlo   jakom   socijalnom,   ekonomskom   i   političkom
pritisku.   Značajno   povećanje   troškova   u   gradskom   prevozu,   povećanje   individualnih
automobila,   nezaposlenosti   i   pad   proizvodnje,   kao   i   racionalizacija   putovanja,   ponašanja
stanovnika   i   proizvođača   dovodi   do   pada   prevoza   putnika   u   gradskim   i   prigradskim
područjima. Analiza treba da obuhvati i rezultate vlastitih izvornih istraživanja. Rješenja su
često   formulisana   u   obliku   mogućnosti,   tako   da   se   o   njima   može   raspravljati   sa   Širom
zajednicom, predstavnicima znanosti i prakse, a nakon toga se odabrana rješenja preporučuju.

Obuhvat - djelokrug analize

Analiza javnog gradskog prevoza putnika treba da obuhvati:

1. Cilj i opseg rada (uključujući i specifičnost temeljnih problema odlučivanja);
2. Analizu i procjenu trendova postojećih scenarija;
3. Mjesto javnog prevoza u saobraćajnoj politici
4. Kriterije javnog gradskog prevoza
5. Osjetljivost potražnje za uslugama prevoza u gradskom javnom prevozu
6. Problem izbora prevoza u javnom prevozu
7. Probleme organizacije prevoza i usluge javnog gradskog prevoza
8. Opcije razvoja javnog prevoza
9. Probleme organizacije i pravnog vlasništva u gradskom prevozu
10. Ekonomske i finansijske probleme u prevozu
11. Sažetak i aplikacije

Specifikacija osnovnih dilema (rješenje problema)

Osnovni cilj strategije

je definisanje rješenja koja će produkovati povećanje kapaciteta

postojećeg   prevoznog   sistema   i   uvođenje   kapacitivnijih   sistema   u   gradu,   povećanje
ekonomičnosti i   očuvanje prirodne sredine, smanjenje saobraćajnog zagušenja i povećanje
atraktivnosti.   Postoji   više

pristupa izradi studije razvoja javnog gradskog prevoza

putnika.

Prihvatljivo je

izradu studije organizovati i sprovesti u slijedećim fazama:

I Analiza i ocjena stanja javnog gradskog prevoza putnika

II Planiranje prevozne potražnje (u okviru ove faze sprovodi se prognoza potražnje)

III Izbor sistema prevoza

IV Planiranje ponude usluga prevoza

V Planiranje razvoja sistema javnog gradskog prevoza putnika.

Planiranje, organizacija i realizacija

javnog gradskog prevoza putnika je veoma

kompleksan i složen posao koji zahtijeva vizionarstvo u planiranju, izuzetnu disciplinovanost
i stručnost u organizaciji i realizaciji, a naročito značajna sredstva za normalno
funkcionisanje.

2. OSNOVNI POJMOVI U JAVNOM GRADSKOM PREVOZU

Osnovni pojmovi

korišteni u ovom udžbeniku definisani su, prije svega, na logici

utemeljenoj na njihovom izračunavanju i zastupljenosti u literaturi.

Autobus

je motorno vozilo namijenjeno za prevoz lica koje, osim sjedišta za vozača, ima više

od osam sjedišta.

Autobuska stanica

je stanica namijenjena prihvatu i otpremi autobusa i putnika.

Daljinar

je akt koji sadrži podatke o vremenima vožnje, brzinama i rastojanjima između

pojedinih stanica na linijama.

Dionica

(međustajališno rastojanje) je dio trase ograničen susjednim stajalištima ili

stajalištem i terminusom.

Javna površina1

je područje čija je upotreba predviđena za sve, pod istim uslovima, kao što

su: javne ceste, ulice, trgovi, pijaca, igralište, parkiralište, groblje, park, zelena površina ili
površina za rekreaciju.

Javni gradski putnički prevoz

ili "javni urbani prevoz" treba podrazumijevati organizovan

linijski prevoz putnika na užoj (kontinualno izgrađenoj) teritoriji gradske aglomeracije, kao i
prevoz između uže teritorije i prigradskih naselja na onim dionicama ili linijama gdje većinu
putnika predstavljaju dnevni migranti.

Javni put

je površina od opšteg značaja za saobraćaj, koju svako može slobodno koristiti pod

uslovima određenim zakonom i koju je nadležni organ proglasio javnim putem, kao i ulice u
naselju. Mrežu javnih puteva, zavisno od njihovog društvenog i privrednog značaja, čine
magistralni, regionalni i lokalni putevi, kao i ulice u naseljima i gradovima.

Komunalna djelatnost

podrazumijeva pružanje komunalnih usluga od interesa za fizička i

pravna lica, te fmansiranje građenja i održavanje objekata i uređaja komunalne infrastrukture
kao cjelovitog sistema na određenom području (kanton, grad, opština).

Kongestija

u saobraćaju podrazumijeva zagušenje saobraćajne mreže ili saobraćaja.

Kretanje,

u planerskom smislu, defmiše se kao svrsishodna promjena mjesta osobe starije od

6 godina, koja se može obaviti pješice ili mehanizovanim sredstvima na mreži javnih
saobraćajnica u nekom vremenskom periodu.

Linija

predstavlja podsistem sistema javnog prevoza putnika koji se sastoji od statičkih

(objekti javne infrastrukture) i dinamičkih (proračunskih) elemenata.

Linijski prevoz

putnika je prevoz u kome vozila saobraćaju između krajnjih stanica na liniji

(terminusa) po unaprijed odobrenom redu vožnje sa usputnim zaustavljanjem na definisanim
stajalištima radi ulaska i izlaska putnika.

Lokalna putovanja

su sva putovanja ljudi čija se oba kraja kretanja nalaze na teritoriji grada,

odnosno nalaze se unutar linije spoljašnjeg kordona.

Naselje

je prostor na kojem se redovi ili grupe zgrada nalaze s jedne ili s obje strane puta,

dajući mu izgled ulice, Čije granice određuje nadležni organ saobraćajnim znakovima za
obilježavanje naseljenih mjesta.

Objekti javne infrastrukture

su objekti niskogradnje koji čine mrežu koja služi za pružanje

posebnog tipa komunalnih usluga, koje su od entitetskog ili lokalnog značaja, ili koji čine
mrežu od opšte javne koristi.

Planiranje

je proces u kojem se defmišu aktivnosti u budućnosti koji dovode do odabranih

ciljeva. Planiranjem želimo da predvidimo potrebne mjere da bi sačuvali one elemente kojima
smo zadovoljni ili da promijenimo elemente kojima u sadašnjem stanju nismo zadovoljni.

Početno-završna i tranzitna putovanja,

odnosno putovanja koja bar jedan kraj imaju van

područja istraživanja nazivaju se "spoljnim putovanjima", a početno završni i tranzitni putnići
nazivaju "spoljašnji putnici".

Početno-završna putovanja

su sva putovanja koja jedan od krajeva imaju na posmatranoj

teritoriji grada, a drugi van nje.

Prevoz (transport)

je privredna djelatnost koja ima za cilj prenos ljudi, robe, vijesti i energije

s jednog mjesta na drugo.

Prevozna (transportna) usluga

predstavlja proizvod rada prevoznih preduzeća, a njena

specifičnost je u tome da ona nije materijalizovani proizvod i da ne postoji odvojeno od njenih
proizvodnih procesa.

Prevozne želje

podrazumijevaju prevozne zahtjeve i onaj broj putnika koji bi koristio javni

gradski prevoz ako bi bili ispunjeni i dodatni uslovi kao što su: veća učestalost, veći komfor,
povoljnija cijena prevoza i dr.

Prevozni zahtjevi

na liniji predstavljaju broj putnika koji na stajalištu ulazi u vozilo i putuje

do ciljnog stajališta.

Proces proizvodnje prevozne usluge

podrazumijeva promjenu mjesta putnika u vremenu pri

odobrenim uslovima.

Promet

predstavlja broj vozila (putnika) koji se preveze na dionici puta ili između dva mjesta

u jedinici vremena [voz/h], [voz/dan] i veće vremenske periode.

Protok

predstavlja broj vozila (putnika) koji u jedinici vremena prođe kroz poprečni presjek

puta (trake za kretanje). Izražava se u [voz/h], [voz/dan], kao i u većim vremenskim
periodima.

Putnik

je svako lice koje se prevozi uz naknadu, izuzimajući vozača i članove posade vozila.

Putovanje

je kretanje koje se obavlja pješice ili uz pomoć prevoznih sredstava.

Javni gradski prevoz putnika može biti

organizovan kao linijski i van linijski,

a s

ciljem

prevoza građana

na posao i sa posla, te prevoza građana radi zadovoljenja

njihovih dnevnih

društvenih i kulturnih potreba.

Osnovne

karakteristike javnog gradskog prevoza

su:

1. masovnost,
2. stalnost i
3. intenzivnost.
4.

Pod pojmom

područje javnog gradskog prevoza putnika

podrazumijeva se ono područje na

kojem je uspostavljena mreža linija, jedna ili više linija, javnog gradskog prevoza putnika, s
ciljem prevoza putnika unutar gradskog ili prigradskog područja i između gradskog i
prigradskog područja.

Funkcija javnog gradskog prevoza putnika

Osnovna

funkcija sistema javnog gradskog prevoza putnika

je premještanje putnika s

jednog mjesta na drugo, tj. prevoz putnika na određenom području. Javni prevoz u gradovima,
naročito u velikim urbanim područjima, obavlja nerijetko vise prevoznika. Na

karakteristike

i veličinu prevoznih zahtjeva

u gradovima utiče više faktora. Između ostalih, to su:

- socijalna i demografska struktura

stanovništva: porast broja stanovnika, životni standard,

naslijeđeni i stečeni modeli ponašanja, struktura stanovanja;

- faktori obima i kvaliteta prevozne ponude

operatera u prevozu putnika.

funkcionisanje sistema prevoza putnika,

koji je organizovan prema interesima svakog

pojedinačnog operatera,

karakteristična je:

- neujednačenost ponude, podjela područja opsluživanja,
- različite cijene prevoznih usluga, neobjedinjeni redovi vožnje, više paralelnih linija i si.

Cilj i zadaci javnog gradskog prevoza putnika

Cilj javnog gradskog prevoza putnika

je da izvrši premještanje putnika s jednog mjesta na

drugo, uz uslove koji su javni. Na taj način putnik može da ostvari planirano

putovanje.

U okviru prevoza putnika u javnom gradskom prevozu postoji

pet posebnih kategorija

putovanja:

- prevoz na posao,
- prevoz u školu,
- prevoz u kupovinu,
- prevoz u rekreativno-turističke svrhe i
- prevoz starijih lica.