S E M I N A R S K I R A D
T E M A : I Z V O R I P R A V A
2
SADRŽAJ
1.
UVOD…………………………………………………………………………………..3
2.
POJAM IZVORA PRAVA.............................................................................................4
3.
MATERIJALNI (PRIMARNI) IZVORI PRAVA……………………………………..6
4.
IDEJNI IZVORI PRAVA……………………………………………………………...7
4.1.Pravne vrednosti……………………………………………………………....…....7
5.
FORMALNI (SEKUNDARNI) IZVORI PRAVA………………………………........11
5.1.Vrste formalnih izvora prava...................................................................................13
5.2.Ustav………………………………………………………………………………14
6.
ZAKLJUČAK………………………………………………………………………....16
4
2.
POJAM IZVORA PRAVA
Izraz „izvori prava“ na neki način se može definisati kao metafora, kojom se na slikovit način
ističe da se normativni sadržaji mogu „napajati“ iz određenih „izvora“. Tim izrazom se na
sugestivan način govori o nastanku normativnih sadržaja. Ovaj izraz je složen, a svojim
sadržajem ukazuje na nastanak opštih i apstraktnih pravnih pravila. U svojoj suštini on se
odnosi samo na formalne izvore prava i njihove pojavne oblike, koji nam predstavljaju pravne
norme. Oni se iskazuju u vidu: ustava, zakona, uredbe, konkretnih podzakonskih akata i sl.
Za izvore prava nalazimo kod Ulpijana prvu ideju, koji pravo deli na pisano i nepisano. U istoriji
pravo ima različita značenja.
Izraz izvor prava najpre je tumačen kao izvor koji inspiriše. Tako su za
Code civile
to bili
racionalistička filozofija prirodnog prava, rimsko i običajno pravo. Dakle, izvor prava kao izvor
i inspiracija. Drugo, po sociologiji prava izvor prava upućuje na društvene, tj. ekonomske
činioce. Izvor prava ima značenje i za opštu pravnu nauku, pa se za izvore smatraju: zakoni,
običaji, pravna nauka i slično.
Izvori prava su centralni proizvod stvaranja prava. Država ili određena društvena sredina, sa
svim svojim specifičnostima i bogatim društvenim životom, stvara pravo, koje kroz izvore
prava, prikazuje pravne norme i čini ih dostupnim građaninu.
U pravnoj teoriji izvore prava delimo na:
1.
materijalne (
primarne
) i
2.
formalne (
sekundarne
).
Neki od teoretičara danas pored materijalnih i formalnih izvora prava uvode i idejne izvore
prava.
Materijalni izvori prava
nisu vezani za pravne akte već za društvene faktore i uzroke koji
stvaraju pravo, iz kojih izvire pravo.
Formalni izvori prava
jesu opšti pravni akti jer imaju moć da stvaraju pravo, tj. druge i nove
opšte pravne akte.
Izvore prava predstavljaju opšti pravni akti kojima se neposredno ili posredno stvaraju opšte
pravne norme. Opšti pravni akti su pismene (jezičke) forme koje imaju pravnu snagu (propisi -
tekstovi poput zakona), a čiji sadržaj državni i drugi organi kao i građani koriste prilikom
utvrđivanja važeće pravne norme odnosno važećeg prava.
Najznačajnija klasifikacija je na
opšte
i
pojedinačne pravne akte
. Opšti se smatraju izvorima
pojedinačnih, jer oni nastaju na osnovu njih ili kao njihova konkretizacija.
Hijerarhijski niži (manje bitni) izvori prava moraju biti usklađeni sa hijerarhijski višim
(važnijim) izvorima prava. Hijerarhijski niži izvori prava moraju osnov sopstvenog važenja
imati u hijerarhijski višim izvorima prava.
Samo su opšti pravni akti izvori prava. Pravni akt predstavlja psihički proces usmseren na:
stvaranje celokupne pravne norme ili njenog dela, stvaranje uslova potrebnih za primenu
5
pravnih normi i objavu pravne norme ili njenog dela kao i uslova potrebnih za primenu pravnih
normi.
Konkretnim pravnim aktom se reguliše pravna praznina. Da bi se u potpunosti razumeo
formalni pojam kao i vrste izvora prava, treba ukazati na dva pravna sistema:
1.
Evropsko kontinentalni pravni sistem - nastao pod uticajem rimskog prava. Pravo se
pojavljuje, izražava u opštim i konkretnim aktima, ali su opšti akti izvor prava.
2.
Anglo-saksonski pravni sistem - u ovom sistemu pravo se stvaralo pod uticajem običaja
i prakse ( kao i opšti i pojedinačni akti).
