4
1. DRUŠTVENA STRATIFIKACIJA
Pojam stratifikacije dolazi iz geologije, odnosi se na slojeve zemlje koji su poredani
tako da je jedan sloj stoji ispod ili iznad drugog. Termin sloj ili stratum koristi se u sociologiji
kad se misli na vertikalnu poredanost društvenih slojeva tako da se jedan nalazi iznad ili ispod
drugoga.
Društvena stratifikacija je poseban oblik društvene nejednakosti, a tiče se postojanja
uočljivih društvenih skupina koje su rangirane jedna iznad druge u smislu faktora kakvi su
prestiž i bogatstvo. Društvena stratifikacija znači hijerarhiju društvenih skupina. Članovi
posebnog sloja imaju zajednički identitet, slične interese i sličan životni stil.
Često se govori o stratifikaciji na osnovu imovine (vlasništva). Pored imovine, reper
stratifikacije mogu biti: pol, starost, vjerska pripadnost, profesionalna sposobnost.
Stratumi koji su hijerarhijski poređani u jednom društvu: neki su privilegovani, neki
nisu (vrh i dno ljestvice društvene stratifikacije).
1.1. Sistemi društvene stratifikacije
Četiri su osnovna sistema društvene stratifikacije:
ropstvo,
kasta,
stalež,
klasa.
Ropstvo
je odnos među ljudima, grupama ljudi ili narodima temeljen na ekonomskoj,
pravnoj, moralnoj, idejnoj, političkoj ili vjerskoj zavisnosti i pokornosti. U svom užem smislu
predstavlja formalnu instituciju krajnje zavisnosti jednog od strane drugog čovjeka, koji je
temelj društvenog sistema zvanog robovlasništvo. Osoba koja je rob nema nikakva prava,
odnosno predstavlja vlasništvo drugog čovjeka ili grupe – gospodara. Ona je prisiljena
obavljati rad i druge usluge za svog gospodara, a za to nije ovlašćena primati nikakvu
naknadu (iako iz praktičnih razloga može očekivati najosnovniju hranu i prenoćište).
5
Gospodar ima puno pravo raspolagati s robom kako hoće, uključujući tjelesne kazne,
sakaćenje, pa i ubistvo.
Slika 1. Robovi
Ropstvo je danas zabranjeno međunarodnim konvencijama, iako se u određenim
oblicima praktikuje u nekim zabačenim djelovima Afrike i svijeta. Uz ropstvo se vezuje
pojam prisilni rad, ali ne u slučaju kada je prisilni rad posljedica obaveza koje propisuje i
reguliše država, kao što je slučaj s vojnom obavezom, osudom za kaznena djela i sl. Ropstvo
takođe treba razlikovati od nekih drugih odnosa lične zavisnosti, kao sto su kmetstvo ili
ugovorno ropstvo.
Kasta
– Riječ kasta potiče od portugalske i španske riječi
casta, š
to znači rod, klan,
rasa, pleme.
Slika 2. Kasta
