PERIODIZACIJA RIMSKE DRŽAVE
~Seminarski rad~
2. PRVI PERIOD – NASTANAK RIMSKE DRŽAVE
Bazen Sredozemlja je rano postao središte oko koga su živeli civilizovani narodi i putem koga
su razmenjivana dobra i ideje. Tu su prvo Egipćani, zatim Mesopotamija. Iz područja
Međurječja vode poreklo prvi pravni kodeksi od kojih je najznačajniji Hamurabijev nastao u
XVII veku pre nove ere. i koji zajedno sa drugim sačuvanim dokumentima daje dokaze o
jednom razvijenom pravnom sistemu.
2
Hamurabijev zakonik
je imao odredbe za oko 70 krivičnih dela, poznavao je ugovor između
trgovaca i bankara, odgovornost građevinara za nesolidnu gradnju itd. Oni znaju nazive za
različite srodničke veze i ta terminologija je bogatija nego u većini savremenih jezika ali su
zbog pragmatičnosti ostali daleko iza Grka koji su dali neverovatne rezultate u umetnosti,
filozofiji i drugim naukama. Njihova kultura međutim nije samonikla već mnogo duguje
istoku. Grčki alfabet je nastao od feničkog a ovaj od mesopotamskog slogovnog i egipatskog
pisma. Grci stvaraju veličanstvene teorije o državi, a male države, izuzmemo li kratkotrajno
delo Aleksandra Makedonskog, dok rimljani imaju slabu teoriju ali stvaraju grandioznu
državu i po trajanju i po veličini. Grci znaju za razne oblike pisanih ugovora, od kojih su neki
prešli u rimsko pravo. Zelenašenje je razvijeno a i pomorsko pravo je dostiglo visok nivo.
Ipak po mnogim osobinama to pravo je nerazvijeno i primitivno, što je posledica nepostojanja
društvene i ekonomske osnove u malim državicama za stvaranje jednog svetskog pravnog
sistema.
Sve ove civilizacije su u opadanju ili stagnaciji osim jedne Kartagine koja je kolonija
Feničana koji su bili čuveni po proizvodnji staklenih predmeta i postojanoj purpurnoj boji za
tekstil. Kartaginu su osnovali na isturenom delu afričkog kontinenta nasuprot Apeninskom
poluotoku. Kartagina brzo nadmašuje matične gradove i čak osniva svoje kolonije u
zapadnom delu Mediterana(današnja Barcelona). Njihova privredna i vojna snaga je rasla tako
da je sve očiglednija neminovnost sukoba sa drugim narodom u usponu, sa Rimljanima.
„Budući grobari Rimskog Carstva, Germani na periferiji su zbivanja“
3
Zbog mogućnosti iznenadnog napada sa mora stari narodi su izbegavali osnivanje gradova na
samoj obali. Tako je i Rim osnovan dvadesetak kilometara uzvodno od ušća, na reci Tibru. To
2
Stein, Peter, (prevod: Nikola Petrak), Rimsko pravo i Europa, Povijest jedne pravne kulture, Zagreb,
2007.godina, str 13
3
Ibidem, str 14
4
je centralni položaj, raskrsnica puteva a i danas je to kraj bogat šumama, plodnom zemljom i
rekama. Italija je u vreme osnivanja Rima etnički šarolika.
2.1. Vojno – političko uređenje u doba kraljevstva
Prema predanju Rim su osnovala tri plemena: Ticiji, Luceri i Ramni. Svako pleme se delilo na
deset bratstava
(kurije), a svako bratstvo imalo je po deset rodova (gensova). Organi vlasti su:
skupština, senat i rex.
Skupštinu
čine svi odrasli muškarci pripadnici tri plemena a glasalo se po bratstvima.
Skupština odlučuje o ratu i miru, bira reksa, pred njom se proglašava testament, usvajaju
svojevlasna lica i rešavaju molbe za pomilovanje.
Senat
čine starešine gensova i ovde su predstavljeni rodovi. Senat je davao odobrenja na
odluke koje izglasa skupština i služio je kao savetodavni organ reksu.
Reks
je najugledniji član zajednice i ne treba ga izjednačavati sa srednjevekovnim monarhom
iako je ista reč upotrebljavana za feudalnog vladara (rex…. kralj). To je poseban organ na
najvišem stepenu razvoja prvobitne zajednice. On objedinjuje neke političke, vojne, sudske i
verske nadležnosti, iako se relativno rano posebno izdvojio verski poglavar (plemenski vrač).
4
Rim je tipična organizacija koja se nalazi i kod drugih naroda na tom stupnju razvoja i vojna
demokratija
predstavlja najviši stepen razvoja rodovskog društva. Ratovi su česti,
zarobljenici
postaju robovi, To je era patrijahalnog ropstva, odnosno robova nema mnogo i
oni nisu
osnovna radna snaga jer rade zajedno sa ostalim članovima porodice.
Druga osobina društva
je zatvorena kućna privreda čija je osnovna karakteristika
samodovoljnost,
odnosno težnja da
svaka porodica sama zadovolji svoje skromne
potrebe. Osnovno zanimanje je zemljoradnja,
zatim stočarstvo ali je bilo i zanatlija.
2.2. Patriciji i plebejci – društveno uređenje
Pečat unutrašnjoj političkoj istoriji Rima u prvom periodu i početkom perioda republike daje
sukob izmedju patricija i plebejaca.
Osnovna razlika je što su patriciji činili rodovsku
organizaciju, odnosno ulaze u okvir rodova, bratstava i plemena, a sa plebejcima to nije
slučaj. Postoji više teorija o poreklu plebejaca:da su pokoreni starosedioci, da su doseljenici,
4
Romac Ante, Rimsko pravo, Narodne novine, Pravni fakultet u Zagrebu, 1989.godina,, str 9
5
2.3. Pravno uređenje
Primitivno pravo
kao naziv za određeni tip pravnog poretka ukorenio se od engleskog
pravnog istoričara Diamonda. Primitivnost nije vezana za starost jer su neki drevni zakonici
manje primitivni od mnogo mlađih. (Hamurabijev zakonik je oko hiljadu godina stariji od
Zakona 12 tablica, ali ga u mnogim elementima nadmašuje).
Pravna tehnika je primitivna, nedostaju apstraktni pojmovi, kao što su ugovor, svojina,
srodstvo. Jedna od osobina primitivnog prava je apstraktnost.
To znači da se ne vodi računa o
pravnom osnovu pravnog posla. (kauzalnost).
Na osnovu nekih podataka iz ranijih vremena i
na temelju uporednog prava može se pretpostaviti da je najstarije rimsko pravo spadalo u
grupu primitivnih prava
6
.
Sve odnose, pa i sporove unutar porodice rešavao je porodični starešina. Ostali sporovi
rešavani su u hramovima, iako i državni organi, skupštine i reks, imaju neke nadležnosti.
Sveštenici su tumačili pravo. Presuda je izvršavana na ličnosti dužnika (personalna
egzekucija), a ne na imovini (realna egzekucija).
Odgovornost se ne zasniva na krivici (subjektivna odgovornost),
već se odgovara bez obzira
na to da li je učinilac svestan svoje radnje i njenih posledica i da li je želeo te posledice
(objektivna odgovornost).
6
Romac Ante, Rimsko pravo, Narodne novine, Pravni fakultet u Zagrebu, 1989.godina, str 19
7
