2
UVOD
Potreba za raznim vidovima saobraćaja među ljudima nastala je još u periodu stvaranja
prvobitnih zajednica, tj. održavanje međusobnih odnosa i sporazumijevanja koji nužno
proističu iz društvenog karaktera ljudske zajednice, kao neophodnog uslova njegovog
postanka u nepoštednoj borbi koju ljudi vode sa prirodom i njenim silama.
Saobraćajni sistem je jedan od najvažnijih faktora u razvitku društva, a u suštini
predstavlja tehnološko-tehnički pojam kao skup sredstava i organizacije njihovog korištenja
koji služi za savladavanje prostorne razdvojenosti, znači saobraćajni sistem u užem smislu
podrazumijeva prenos (transport) materijalnih dobara, ljudi i vijesti sa jednog mjesta na
drugo u cilju razvijanja i usavršavanja proizvodnih snaga društva, kao neophodnog uslova
njegovog progresivnog razvoja.
Prema tome, saobraćajni sistem je složeni dinamički sistema, što proizilazi iz karaktera
procesa proizvodnje saobraćajnih usluga, organizacione strukture i uloge pojedinih
saobraćajnih grana u tome. Neprekidnim i naglim razvojem proizvodnje postavljen je pred
tehniku zadatak da pronađe takav vid transporta koji će biti u stanju ne samo da savlada
neprekidno rastuće potrebe u prevozu već i biti u stanju da se razvija uporedo sa porastom
društvenih proizvodnih snaga.
Upravo takav vid transporta su bile željeznice, koje su nastale 1825. godine kada je
engleski inžinjer Džordž Stivenson konstruisao prvu parnu lokomotivu, mada prva upotreba
željezničkog saobraćaja počinje sa razvojem rudarstva, sa rudarskim kolicima koje su se po
nekim izvorima javile još oko 1550. godine. Razvojem željezničkog saobraćaja omogućeno
je brzo prodiranje kapitala u sve dijelove svijeta obezbjeđujući mu veliki obrt i profit, a
istovremeno i vlast nad ljudima i prirodnim bogatstvima.
Ali se je željeznica u javnom
saobraćaju javila 30-tih godina XIX stoljeća, ali je već u kratkom vremenskom periodu
narasla u vodeću granu transporta.
4
kasnije utvrđenim podacima ova kolica su se pojavila u Flandriji (Belgija), još u početku
XV vijeka.Ako su podaci o vremenu pojave prvih drvenih šina dosta nesigurni,šine od
livenog gvožđa,izvijesno je počele su se koristiti od 1763 g.koje su poznate pod nazivom
REINOLDSOVE šine.( Slika 1.)
2
Slika 1. Tip drvenih šina iz XVII stoljeća
Slika 2. Rejnoldsove šine
2
Deljanin, A.:
„
Razvoj saobraćaja u svijetu i Bosni i Hercegovini'',
Fakultet za saobraćaj i
komunikacije,Sarajevo 2013. godine
5
1.1. Pojava željeznica
Prva željeznica se pojavila u Engleskoj, zemlji gdje se pojavljuje industrijska revolucija.
Industrijski način proizvodnje daje veliku masu proizvod i nužno zahtijeva oblik saobraćaja
koji je u stanju organizovati masovni prevoz robe na kopnu. Početko 19. stoljeća u
Engleskoj se razvila rasprava oko načina dopreme iskopanog ugljena od rudnika do
pomorskih luka. Prijedlozi su bili gradnja kanala ili gradnja “tramroadsa” . Nakon
višegodišnjih rasprava u parlamentu 1821. godine odlučeno je da izgradi 37 kilometara
“tramroadsa” od Darlingtona do Stocktona.
Slika 3. Relacija Drlington-Stockton
Hronološka slika gradnje važnijih željezničkih pruga u svijetu poslije puštanja pruge
Stokton – Darlington
3
izgleda ovako:
1830. godine puštena je u saobraćaj željeznička pruga u Engleskoj između
Liverpula i Mančestera u dužini 308 km
1831. godine pušta se u saobraćaj prva pruga u SAD (Baltimor-Mils)
1832. godine puštena je u promet prva pruga u Austriji između Linca i Budojevice,
dužina pruge je 131 km
1835. godine puštena je u saobraćaj prva pruga u Njemačkoj između Nirmberga i
Firta
1838. godine puštena je u saobraćaj prva pruga u Rusiji Petrovgrad-Carsko selo
3
Prva javna željeznica na svijetu koja je koristila parne lokomotive, prvu liniju povezanih kolaera
u blizini Shildona sa Stockton-on-Tees i Darlington
7
ljudi na udaljenosti od 15,7 kilometara. Za tu udaljenost je trebala 4 sata i 5 minuta iz čega
slijedi da je prosječna brzina bila oko 8 km/h. Džordž Stivenson se smatra osnivačem
parnog željezničkog saobraćaja. On je još 1814. godine konstruisao svoju prvu parnu
lokomotivu, namijenjenu vući vagona u rudnicima, a poslije još 24 ovakve lokomotive,
1825.godine i prvu lokomotivu za javni međumjesni saobraćaj
.
Slika 5. George Stephenson
On je uspio uvjeriti odgovorne ljude da se izgrade punokrvne tračnice jer njegove
“lokomotive” mogu odjednom vući teret kao 50 konja. Nakon 17 dana ispitivanja i
mjerenja potvrđena je izgradnja onoga što danas zovemo željeznička pruga. Izgradnja
tračnica mu je odobrena u januaru 1822. godine. Pored ovoga zadužen je za najznačajniju
prekretnicu u razvoju željezničkog saobraćaja – parne lokomotive koju je izumio 1825.
godine. Ta lokomotiva je nazvana “The Rocket
5
” .
5
Raketa je bila rana parna lokomotiva
Slika 6. Parna
lokomotiva
