GENETSKI MODIFIKOVANI ORGANIZMI – GMO
UVOD
Stotinama godina su farmer vršili selekciju biljaka i životinja kako bi preneli željene osobine.
Ako bi npr. jedna biljka imala bolji koren, druga jaču stabljiku, a treća bolji plod, u okviru iste
vrste oni bi ih ukrštali da dobiju biljku sa dobrim osobinama ove tri biljke. Isti slučaj je i sa
životinjama, i to su stare poznate vrste, sasvim prirodne i zdrave. Ponekad će doći do ukrštanja i
prenosa dobrih gena po želji uzgajivača ali nekad i ne, jer je priroda imala druge planove.
Danas je sve dosta drugačije i skoro ni nalik onome kako su naši preci radili.
Pojavom genetskog inžinjeringa, ili kako ga još nazivaju "moderna biotehnologija", "genetska
tehnologija" otvorio je mogućnost mešanja gena različitih vrsta i to bez jasnog znanja o ishodu.
Genetsko inžinjerstvo predstavlja skup biohemijskih postupaka kojima se odvajaju celi geni,
njihovi delovi ili skupine gena iz DNK jednog organizma sa namerom da se umetne u DNK
drugog organizma. Gene za svoju transgenu mešavinu mogu tražiti bilo gde – u virusima,
bakterijama, biljkama, životinjama, pa čak i u ljudima - a one gene koji ne postoje u prirodi mogu
stvarati u laboratorijama. Dakle bukvalno je postalo moguće spajanje gena virusa, bakterije,
čoveka, biljke i životinje – u jedan živi organizam, koji često zovu transgeni ili genetski
modifikovan organizam.
Sledeci slajd
GMO su oni organizmi kod kojih je izmenjen deo genetskog materijala odnosno DNK, prenosilac
naslednih osobina. Prvo se krenulo s nižim organizmima, bakterijama i virusima, a kasnije se
prešlo na niže, pa na više biljke i, na kraju, na životinje i čoveka.Dok se širom sveta sve češće
eksperimentiše sa genetskim kodom biljaka i životinja i stvaraju nove vrste, još se vodi polemika
šta se dobija ukrštanjem različitih organizama. I dok zagovornici genetski modifikovane hrane
tvrde da opasnost po zdravlje ne postoji i da nisu uočeni nikakvi zdravstveni problem kod osoba
koje koriste GM hranu, iz ekipe koja je protiv GM uhrane upozoravaju da je prošlo malo vremena
od uzgoja i korišćenja GM hrane i da je pitanje kakve su posledice na duži rok. Posledice
upotrebe GM hrane mogu biti mnogobrojne. Bitno je napomenuti da se modifikovan genetički
materijal koji se nalazi u hrani ugrađuje u genetički materijal naše ćelije, pogotovo virusi.
Sledeci slajd
NASTANAK GMO
Ideja o mogućnosti prebacivanja gena iz jedne vrste u drugu, koja predstavlja osnovu savremene
biotehnologije, rođena je u Honoluluu, novembra 1972. godine na Konferenciji o plazmidima
(malim cirkularnim molekulima DNK koji se mogu naći u bakterijama). U narednim decenijama,
došlo je do dramatičnog razvoja ali i komercijalizacije biotehnologije, najpre u farmaceutskoj
industriji, kroz produkciju humanih proteina u bakterijama, tokom 80-tih godina prošlog veka, a
potom i u industriji hrane.
Prva modifikovana biljka koja se pojavila na tržištu je paradajz, još 1994. godine. Od tada ne
prestaje proizvodnja genetski modifikovanih biljaka. “ Do danas je razvijen veliki broj biljnih
sorti koje imaju sposobnost sinteze proteina koje u prirodi proizvodi neka druga vrsta, najčešće
bakterijska, a koje upravo zahvaljujući tom proteinu stiču neku poželjnu osobinu, kao što je
produžena svežina (prvi GMO koji se pojavio na tržištu - paradajz), otpornost na insekte ili
otpornost na određeni herbicid. “1
Sledeci slajd
Danas je upotreba GMO u biljnoj poljoprivrednoj proizvodnji postala uhodana praksa. Krompir,
kukuruz, pamuk i druge biljne kulture, koje sadrže gene bakterije Bt sami proizvode prirodni
pesticid kojim se smanjuju oštećenja od insekata.
Paradajiz u koji se ugrađuje gen ribe otporne na hladnoću produžava sezonu roda u hladnijim
predelima. U Severnoj Americi se eksperimentiše sa lososom kome je ugrađen ljudski gen hGH,
koji produkuje hormone rasta, čime se ubrzava porast i povećava veličina lososa. Humani gen za
hormon rasta se unosi i u genom krava i svinja. Krv jedne vrste okeanskih riba, koristi se za
proizvodnju proteina koji smanjuje kalorijsku vrednost sladoleda.
Ideja je mnogo, a da li su i dobre?
Sledeci slajd
Najveći proizvodjač GMO je multinacionalna kompanija Monsanto, koja se u prošlosti bavila
proizvodnjom hemijskog oružja, a danas joj je osnovna delatnost biotehnologija. Ova kompanija
je najveći proizvođač genetski modifikovanog semena sa tržišnim učešćem od 90%. Po nekim
istraživanjima , dokazano je da proizvodi ove kompanije truju i izazivaju razne bolesti kod ljudi, i
to se vešto prikriva. Još jedan od problema sa GMO semenom koje proizvodi ova kompanija je i
to što kada se jednom zaseje genetski modifikovano seme, na tom zemljištu više ništa drugo ne
može da raste. A vlasnik semena je američka kompanija Monsanto, koja na taj način postaje
“gospodar života” . Po rečima podpredsednika Monsantoa iz 1998. godine: ”Kompanija neće
garantovati sigurnost hrane koju proizvodi. Naš cilj je što veća prodaja, a zadatak ministarstva
(FDA) je da kontroliše sigurnost. “
Sledeci slajd
PREDNOSTI GMO-a
Kao prednosti upotrebe GMO navode se povećanje kvaliteta i prinosa poljoprivrednih kultura,
poboljšanje kvaliteta prehrambenih proizvoda (kao što su duži vek trajanja i bolju otpornost u
toku transporta ) i bolja otpornost useva na bolesti, insekte i korove. GM tehnologijom se želi
