O P Š T I D I O
1. POJAM, FUNKCIJA I KARAKTERISTIKE KRIVIČNOG PRAVA
Krivi
č no
pravo
se može definisati kao sistem zakonskih pravnih propisa kojima se
određuju krivična djela i krivične sankcije, kao i osnovi i uslovi za primjenu krivičnih
sankcija prema učiniocima krivičnih djela u cilju zaštite ličnih sloboda i prava čovjeka, te
drugih prava i društvenih vrijednosti zagarantovanih i zaštićenih Ustavom BiH i
međunarodnim pravom.
Ono predstavlja onaj dio pravnog sistema čija je osnovna funkcija
zaštita društva od kriminaliteta, obezbjeđivanje uslova za zajednički život ljudi u društvu
organizovanom u državi kao najvišem obliku društvene organizacije. Da bi se ta funkcija
ostvarila, krivičnim pravom se određuje koja ljudska ponašanja predstavljaju krivična
djela, koje krivične sankcije i pod kojim uslovima se mogu primjenjivati prema učiniocima
takvih djela.
Krivično pravo sadrži materijalni i formalni elemenat. Materijalni elemenat, tj.
sadržinu krivičnog prava čini određivanje krivičnog djela, krivične odgovornosti i krivične
sankcije u cilju ostvarenja zaštite. Formalni elemenat se ogleda u tome što se i krivična
djela i krivične sankcije, kao i uslovi za njihovu primjenu mogu određivati samo zakonom,
što znači da je krivično pravo zakonsko pravo. Materijalna karakteristika krivičnog prava
sastoji se u njegovoj funkciji zaštite najznačajnijih društvenih dobara i vrijednosti određene
države. Ta zaštita se ostvaruje propisivanjem, izricanjem i izvršavanjem sankcija koje
imaju prinudni karakter, a koje se primjenjuju prema učiniteljima krivičnih djela kojima se
povređuju ili ugrožavaju zaštićene vrijednosti.
Krivično pravo ima za cilj ostvarenje dvije funkcije: statičku i dinamičku. Statička
funkcija predstavlja zaštitu i osiguranje najznačajnijih društvenih dobara i vrijednosti od
njihovog povrjeđivanja ili ugrožavanja činjenjem krivičnih djela od strane pojedinaca ili
grupa, tj. očuvanje postojećih odnosa, a dinamička funkcija sastoji se u praćenju dinamike
i razvoja društvenih odnosa i učestvuje u njihovom mijenjanju i unapređivanju. Funkcija
krivičnog prava BiH je osiguranje i zaštita ličnih sloboda i prava čovjeka, te drugih prava i
društvenih vrijednosti koje su zagarantovane i zaštićene Ustavom BiH i međunarodnim
pravom. Dva su osnovna objekta zaštite: čovjek i društvo, odnosno država.
Krivično pravo se dijeli na: materijalno, procesno i izvršno
.
Materijalno predstavlja
sistem zakonskih pravnih propisa kojima se određuje pojam i karakteristika krivičnih djela,
sistem krivičnih sankcija i osnovni uslovi za utvrđivanje krivične odgovornosti i kažnjivosti.
Procesno pravo
kao sistem zakonskih pravnih propisa određuje pojam i vrste procesnih
subjekata, procesna načela i tok krivičnog postupka.
Izvršno krivično
pravo određuje
postupak, način i uslove izvršenja izrečenih krivičnih sankcija od strane krivičnog suda.
Materijalno krivično pravo se dijeli na:
opšte i posebno
.
Opšti
dio materijalnog krivičnog
prava uređuje osnovne pojmove i institute krivičnog prava uopšte: krivična djela, krivične
odgovornosti i krivične sankcije
. Posebni
dio materijalnog krivičnog prava određuje pojam
i karakteristike osnovnih privilegovanih i kvalifikovanih oblika i vidova ispoljavanja
pojedinih krivičnih djela.
Zavisno od izvora, krivično pravo se dijeli na: nacionalno (interno) i međunarodno.
Izvori nacionalnog krivičnog prava su: domaći krivični zakoni (KZ RS, KZ FBiH, KZ BiH,
KZ Distrikt Brčko), a izvori međunarodnog krivičnog prava su: međunarodni pravni akti
(Statut Haškog tribunala, Statuti tribunala za: Ruandu, Siera Leone, Istočni Timur, Irak…).
Nacionalno krivično pravo se može podijeliti na osnovno i dopunsko. Osnovno krivično
pravo je sadržano u krivičnim zakonima, dok dopunsko ili sporedno krivično pravo čine
krivičnopravne odredbe sadržane u drugim zakonima koji uređuju odnose u drugim
oblastima prava.
2. IZVORI KRIVIČNOG PRAVA (pojam, vrste, značaj)
Izvore krivičnog prava možemo podijeliti na: materijalne i formalne. Pod izvorom krivičnog
zakona u formalnom smislu podrazumjevaju se pravni akti koji sadrže krivičnopravne
norme kojima se određuju krivična djela i krivične sankcije
. U materijalnom smislu izvor
krivičnog prava predstavljaju društveni odnosi regulisani putem krivičnopravnih normi.
Osnovni, glavni izvor krivičnog prava, koje se zasniva na načelu zakonitosti
krivičnog djela i kazne, jeste zakon.
Najznačajniji izvor krivičnog prava kod nas je
krivični zakon ili krivični zakoni. Na nivou BiH to je krivični zakon BiH, u entitetima KZRS i
KZFBiH, a u Brčko Distriktu - KZ Brčko Distrikta. Pored zakona se kao posredni i
dopunski izvori mogu javljati i drugi pisani propisi. Oni imaju karakter izvora krivičnog
zakona samo kada se zakon na njih poziva, a to su: normativni akti državnih organa,
međunarodni ugovori, običajno pravo, sudska praksa i pravna nauka.
ZAKON je osnovni i glavni izvor u krivičnom pravu BiH. Krivična djela i krivične sankcije
mogu biti određene samo zakonom. Osnovni izvor krivičnog prava je krivični zakon. Taj
osnovni izvor u BiH čine četiri krivična zakona: KZBiH, KZRS, KZFBiH i KZ Distrikta
Brčko. Pored osnovnog krivičnog prava postoji i dopunsko krivično pravo čiji su izvor
zakoni iz drugih oblasti koji sadrže krivičnopravne odredbe. Tim zakonima predviđena su
krivična djela i kazne kojima se osigurava poštovanje tih propisa, tj. zaštita onih
društvenih odnosa koji su predmet njihove regulative.
PODZAKONSKI AK
TI - niži normativni akti ne predstavljaju neposredne izvore
krivičnog prava, jer se njima ne mogu statuirati opšte krivičnopravne ustanove, niti se
mogu propisivati krivična djela i krivične sankcije, što nalaže načelo zakonitosti. Ipak, oni
se mogu javljati kao posredni, odnosno dopunski izvori krivičnog prava, što je
prvenstveno slučaj kod tzv. blanketnih krivičnih djela. To su ona krivična djela čije
zakonsko biće u krivičnom zakonu nije u potpunosti određeno, pa u takvim slučajevima
sam zakon upućuje na neke druge propise i tek uz korištenje tih propisa moguće je
utvrditi definitivno u čemu se sastoji takvo krivično djelo. Ovo su posredni izvori krivičnog
prava, za razliku od zakona koji je neposredan izvor, odnosno, oni imaju karakter izvora
krivičnog prava samo ukoliko krivični zakon putem blanketnih dispozicija na njih upućuje.
SUDSKA PRAKSA, NAUKA, OBIČAJNO P
RAVO - sudska praksa, običaji i teorija
krivičnog prava imaju veliki značaj za krivično pravo, ali oni ne predstavljaju izvore
krivičnog prava, jer bi to bilo u suprotnosti sa načelom zakonitosti. Kod nas sudska praksa
nije stvaralac, već samo tumač zakona. Ipak, u suštinskom smislu sudska praksa ima
izuzetan značaj ne samo u primjeni već i u stvaranju krivičnog zakonodavstva (kreativna
uloga sudske prakse). U primjeni krivičnog zakona sudska praksa ima veliki značaj
posebno u utvrđivanju sadržaja pojedinih krivičnopravnih normi i njihovog prilagođavanja
novim životnih potrebama i uslovima. Ona, u jednom širem i suštinskom smislu, kao
osnova za rješavanje određenih slučajeva ima značaj funkcionalnog izvora krivičnog
prava.
Ni nauka krivičnog prava ne predstavlja njegov izvor. Međutim, teorija krivičnog prava
takođe ima veliki značaj i uticaj na sudsku praksu u primjeni krivičnog prava, ali isto tako i
na stvaranje prava. Kod nas teorija ima mnogo veći uticaj na stvaranje prava, dok je njen
uticaj na sudsku praksu nedovoljan.
Običaji nemaju snagu izvora krivičnog prava. Izuzetno, običajno pravo može se javiti kao
posredni izvor krivičnog prava kada se sam zakon u opisima zakonskih bića nekih
krivičnih djela poziva na određena običajna pravila, kao npr. kod određenog broja krivičnih
djela protiv čovječnosti i pravila međunarodnog prava, ili kada koristi neke pojmove čije
tumačenje zavisi od određenih običajih pravila, npr. tzv. dobri poslovni običaji koji vrijede
u vršenju određenih privrednih ili drugih djelatnosti.
MEĐUNARODNI UGOVORI
- međunarodni ugovori su izvori krivičnog prava onda
kada regulišu određena pitanja iz oblasti krivičnog prava. Po svojoj pravnoj snazi oni su
iznad zakona. Po pravilu, oni su posredni izvori krivičnog prava, dakle, kada njegove
odredbe preuzima naš zakon, ali oni mogu biti i direktni izvori kada se primjenjuju
3. VREMENSKO VAŽENJE KRIVIČNOG ZAKONA
Važenje krivičnog zakona znači da je on na snazi i da ga organi pravosuđa primjenjuju, tj.
da po njemu sudovi sude u krivičnim stvarima
. Međutim, krivični zakon nije univerzalan,
kao ni bilo koji drugi zakon. On djeluje u određenom vremenu, na određenom prostoru i u
odnosu prema određenim licima. Zbog toga, razlikuje se: vremensko, prostorno i
personalno važenje krivičnog zakona.
Vremensko važenje je opšte pravno pravilo i jednako se rješava kod svih zakona.
Da bi
počeo da važi, svaki zakon prvo treba da bude proglašen, iz čega proizilazi
osnovno pravilo da objavljivanje zakona mora prethoditi njegovom stupanju na
snagu
. Početak važenja jednog zakona je dan ili momenat njegovog stupanja na snagu,
što može biti eksplicitno određeno u samom zakonu, ili se primjenjuju opšta pravna
pravila o stupanju zakona na snagu. Vrijeme od objavljivanja zakona u Službenom
glsniku, pa do njegovog stupanja na snagu može biti kraće ili duže, u zavisnosti od
karaktera zakona njegove složenosti ili značaja, te da li se radi o posve novom, znatno ili
neznatno izmijenjenom zakonu. KZ važi do dana stupanja na snagu novog zakona koji ga
izričito ili prećutno ukida. KZ prestaje da važi, na osnovu zakonskog propisa koji određuje
dan prestanka njegove važnosti i stupanjem na snagu novog KZ, koji na drugi način
reguliše istu materiju koju je regulisao i ranije važeći KZ. Svi krivični zakoni u BiH
predviđaju da se na učinioca krivičnog djela primjenjuje zakon koji je bio na snazi u
vrijeme učinjenja krivičnog djela. Utvrđivanje vremena učinjenja krivičnog djela je faktičko
pitanje, a utvrđivanje vremenskog važenja KZ je pravno pitanje.
Ako se poslije učinjenja krivičnog djela jednom ili više puta izmijeni zakon, primjenjuje se
zakon koji je blaži za učinioca. Mora se ustanoviti koji je blaži zakon, stari ili novi, a da bi
se to ustanovilo vrši se upoređivanje odredaba jednog i drugog zakona vezanih za
krivično djelo, krivičnu odgovornost i kažnjivost. To je izuzetna dozvola retroaktivnosti
kada je novi zakon blaži – retroaktivnost
in mitius
. Na konkretni slučaj u cjelosti se može
primijeniti samo jedan zakon, onaj za koji se utvrdi da je za datu činjeničnu situaciju
povoljniji.
Dakle, isključena je mogućnost kombinacije zakona, starog i novog jer bi to zapravo
značilo da sud primjenjuje zakon koji ne postoji, jer se kombinacijom zakona, od kojih su
neki prestali da važe, ne može uspostaviti postojeći i pravno važeći zakon. Takođe,
primjenjuju se i tzv. međuzakoni ili interimni zakoni, tj. zakoni koji nisu važili ni u vrijeme
izvršenja krivičnog djela ni u vrijeme suđenja, obzirom da zakon obavezuje na primjenu
blažeg zakona i onda kada je zakon izmijenjen i više puta.
4. PROSTORNO VAŽENJE KRIVIČNOG ZAKONA
(teritorijalni, personalni, relani, univerzalni princip, posebni uslovi za gonjenje)
Pod prostornim važenjem krivičnog zakona podrazumjeva se njegova primjena
obzirom na mjesto izvršenja krivičnog djela. U vezi sa tim pitanjem postoje dvije
osnovne grupe pravila kojima se utvrđuje važenje i primjena krivičnog
zakonodavstva. Jedna pravila se odnose na važenje krivičnog zakonodavstva u
okviru jedne države, odnosno jurisdikcije, tj. kada je krivično djelo izvršeno na
njenoj teritoriji, a druga na pitanje važenja i primjene krivičnog zakonodavstva na
slučajeve izvršenja krivičnog djela u inostranstvu. Naš KZ sadrži i jedna i druga
pravila.
Važenje našeg krivičnog zakonodavstva za krivična djela učinjena na našoj teritoriji
Teritorijalni princip
je osnovni princip prostornog važenja krivičnog zakonodavstva.
Prema teritorijalnom principu naše krivično zakonodavstvo važi za svakog ko na našoj
teritoriji izvrši krivično djelo bez obzira na državljanstvo učinioca. Znači, kada se utvrdi da
je krivično djelo učinjeno na našoj teritoriji, primjena našeg krivičnog zakonodavstva je
obavezna bez obzira da li je učinilac naš državljanin, stranac ili lice bez državljanstva, da
li je djelo izvršeno protiv naše ili neke druge države, prema našem ili stranom
državljaninu, protiv naših ili dobara neke druge zemlje ili međunarodne organizacije. U
BiH teritorijalni princip je osnovni (primaran) princip primjene krivičnog zakonodavstva.
Teritoriju čini kopnena teritorija, obalno more i vodene površine unutar njihovih granica,
kao i vazdušni prostor nad njima.
Teritorijalni princip je dopunjen sa još dva principa:
principom zastave broda i principom registracije aviona. To znači da se naše krivično
zakonodavstvo obavezno primjenjuje prema svakome ko učini krivično djelo na domaćem
brodu, bez obzira gdje se brod nalazio u vrijeme učinjenja djela. Za razliku od principa
zastave broda koji podjednako važi za sve kategorije brodova, princip registracije aviona
pravi razliku između civilnog i vojnog aviona. Ako je u pitanju vojni avion naše
zakonodavstvo se primjenjuje bez obzira gdje se avion nalazio u vrijeme izvršenja djela,
dok je u slučaju civilnog vazduhoplovstva to moguće samo ako je u tom času bio u letu, tj.
ako nije bio na teritoriji druge države.
Izuzetak od primjene teritorijalnog principa predviđa
međunarodno pravo prema koje se domaće krivično zakonodavstvo ne može primjenjivati
na osobe koje uživaju diplomatski imunitet.
Princip zastupničke jurisdikcije
- ovaj princip predstavlja izuzetak od
teritorijalnog principa koji nam omogućava odricanje od prava kažnjavanja i njegovo
prenošenje državi u kojoj (stranac) učinilac, koji je djelo izvršio na našoj teritoriji, ima
prebivalište. Riječ je o slučajevima za koje naša država, odnosno država mjesta izvršenja
djela nema interesa za vođenje krivičnog postupka ili je očigledno da bi vođenje postupka
i izvršenje kazne bilo cjelishodnije i svrsishodnije u zemlji prebivališta učinioca djela. U
takvim slučajevima mi se odričemo prava kažnjavanja i ustupamo jurisdikciju drugoj
državi. Uslovi ustupanja su predviđeni zakonom i oni se sastoje u tome da se ta država
tome ne protivi i da se radi o krivičnim djelima sa propisanom kaznom zatvora do 10
godina, odnosno, za krivična djela protiv javnog saobraćaja. Ustupanje nije dopušteno
ako se njime stranac može izložiti neopravdanom postupku, nehumanom i ponižavajućem
postupanju ili kažnjavanju. Isto tako, ako je naš građanin oštećen krivičnim djelom,
ustupanje nije dopušteno ako se on tome protivi, osim, ako je dato osiguranje za
ostvarivanje njegovog imovinskopravnog zahtjeva. Pristanak učinioca se ne zahtijeva, ali
je donekle zaštićen. Ustupanje je postavljeno fakultativno. Do potvrđivanja optužnice
odluku o ustupanju donosi tužilac, a nakon podizanja optužnice sudija za prethodno
saslušanje na prijedlog tužioca.
Važenje našeg krivičnog zakonodavstva za krivična djela učinjena van naše
teritorije
Druga grupa pravila prostornog važenja krivičnog zakonodavstva uređuje važenje našeg
krivičnog zakonodavstva u slučajevima kada su krivična djela izvršena u inostranstvu, tj.
1. kojim se obezbjeđuje primjena našeg zakona kada se radi o krivičnim djelima izvršenim
izvan naše teritorije, a kojim se povrijeđuju pravna dobra koja nisu obuhvaćena realnim
principom i
2. koji se odnosi na primjenu našeg krivičnog zakonodavstva onda kada su u pitanju
krivična djela izvršena u inostranstvu protiv naših državljana. Radi se o djelima gdje su
naši državljani žrtve krivičnog djela, u krivičnopravnom smislu pasivni subjekti pa se zato
ovo pravilo još naziva i principom pasivnog personaliteta, koje takođe spada u realni
princip.
Univerzalni princip
- ili kosmopolitski princip podrazumjeva primjenu našeg krivičnog
zakonodavstva prema strancu koji van naše teritorije, prema stranoj državi izvrši krivično
djelo za koje se prema tom zakonodavstvu može izreći kazna zatvora od pet godina ili
teža. Riječ je o situacijama u kojima krivično djelo, njegov učinilac, ni ugrožena pravna
dobra nisu u bilo kakvom odnosu sa našim pravnim poretkom. Pravi smisao ovog principa
proizilazi između narodne solidarnosti i potrebe sprečavanja teških krivičnih djela
upravljenih protiv takvih vrijednosti koje su kosmopolitske, koje predstavljaju opšte
interese svih naroda (npr. najveći broj krivičnih djela protiv međunarodnog humanitarnog
prava kao što su genocid, ratni zločini i sl. ali i sva krivična djela koja su po svom
karakteru internacionalna: trgovina ljudima, neovlaštena proizvodnja i promet opojnih
droga). Prema našem krivičnom zakonodavstvu primjena ovog principa je supsidijarna.
Za njegovu primjenu je potrebno da je ispunjen i uslov dvostruke inkriminacije, tj. da je
dato djelo predviđeno kao krivično djelo i u zakonu zemlje u kojoj je učinjeno, osim
izuzetno ako se radi o djelu koje je u vrijeme kada je izvršeno smatrano krivičnim djelom
prema opštim pravnim načelima priznatim od međunarodne zajednice.
