I
UVOD
Kroz čitav srednji vijek katolička crkva je bila dominantna božanska i
svjetovna institucija, a svoje je težnje provodila u ime vjere, realizujući tako
svoje ideje i politiku. Svoju duhovnu i svjetovnu dominaciju katolička crkva je
željela po svaku cijenu sačuvati i na prijelazu u novi vijek ne birajući za to
sredstva. U XIV stoljeću bilo je jako primjetno da se katolička crkva udaljila od
prvobitnog kršćanskog učenja, prakticirajući najčešće neprihvatljive stavove i
mjere sagledane u nedisciplini crkvenih redova, raskošnom životu,
zanemarivanju duhovnih obaveza i pribavljanju materijalne koristi. Kako bi
ostvarili svoje ciljeve crkva i kurija su koristile ekskomunikaciju i interdikt, a
nepotizam je za njih bila normalna pojava.
Takvo stanje u katoličkoj crkvi stvorilo je nezadovoljstvo kod znatnog
broja vjernika, pa su postajali sve izraženiji zahtjevi za uvođenje reforme crkve i
uklanjanje najtežih oblika zloupotreba od strane crkve. Neki od crkvenih redova
poput dominikanaca i franjevaca, otvoreno su ustali i osudili grabežljivost i
svjetovni način života klera. Nezadovoljstvo stanjem u katoličkoj crkvi još u
XIV stoljeću izrazio je engleski teolog i mislilac Džon Viklif, ukazujući na
nejedinstvo kršćanske zapadne Evrope i insistirajući na reformi katoličke crkve,
ali ti zahtjevi su bili bez naročitog uspjeha. Sa nešto više uspjeha prihvaćeno je i
propraćeno učenje češkog reformatora Jana Husa početkom XV stoljeća, koji je
kritikovao crkvu i isticao primat Svetog pisma i pogrešivost pape.
Međutim, i pored prisutnog nezadovoljstva vjernika naspram crkve, sve
do početka XVI stoljeća katolička crkva je uspijevala bez većih problema
zadržati potpunu dominaciju u božanskom i svjetovnom životu na prostoru
kršćanske zapadne Evrope. Tek početkom XVI stoljeća najžešća kritika za stanje
u katoličkoj crkvi dolazila je iz sopstvenih redova. Protiv djelovanja crkve
odlučno je ustao Martin Luter, augustinski sveštenik i profesor Univerziteta u
Vitenbergu koji je 1517. godine otvoreno napao crkvu. Njegovo učenje se
zasnivalo na potrebi umanjenja razlika između Boga i čovjeka i smanjenju
ovlasti papi i crkvi, a prodaja oproštaja grijehova (indulgencije) su za njega bili
u suprotnosti sa kršćanskom vjerom.
Naime, Luter je 1517. godine u Vitenbergu ustao otvoreno i odlučno
protiv indulgencija, na način da je na crkvena vrata prikovao 95 teza u kojima je
predstavio nove principe katoličkog učenja, nepriznavanje posrednika između
čovjeka i Boga, i nepriznavanje uticaja papa. Luter je u svom učenju odbacivao
priznavanje sedam svetih tajnih i predlagao tri: krštenje, pokajanje i pričešće.
Nezadovoljna učenjem i ovakvim stavom Lutera katolička crkva je tražila
njegovo pokajanje, što je on odlučno odbio. Zbog takvog njegovog stava
katolička crkva osudila je na Saboru u Wormsu, 1521. godine, Lutera i njegovo
učenje.
4
Od napada crkve Lutera je spasio i zaštitio Fridrih Mudri, sakrivši ga u
Varcburg, što je Luter iskoristio za prijevod Biblije na njemački jezik, čime je
istu približio običnim vjernicima, te je sastavio novi sistem vjerovanja, što će
imati velikog značaja na dalja vjerska kretanja na prostoru Njemačkog carstva i
šire. Rezultat Luterovog djelovanja i učenja je prihvatanje nove vjere
“protestantizma” dvadesetih godina XVI stoljeća od strane znatnog broja
nezadovoljnih vjernika, ali i od izbornih kneževa Saksonije, Hesena,
Brandeburga i Istočne Pruske, te od kneževa Nirnberga, Bremena i Erfurta. Sve
je to uznemirilo katoličku crkvu i njemačkog cara Karla V.
U početku djelovanja Lutera poseban uticaj na seljake imalo je njegovo
učenje, čijem pokretu je on nudio načela po kojima se mogu valjano
organizovati kako bi svoju borbu i ciljeve mogli prikazati kao dio opšte i
nacionalne reforme. Tako je seljački rat u jugozapadnoj Njemačkoj 1524. godine
započeo upravo na prostoru gdje je reformacija uzimala velikog maha. No u
seljačkom ratu Luter nije podržao, već je osudio seljake i stao na stranu
plemstva i od istih tražio uvođenje umjerenih reformi, što je plemstvo odbilo.
Radi takvog njegovog stava seljačke vođe, poput Tome Mincera, napadale su i
kritikovale Lutera i njegovo učenje.
No sve to nije smetalo jačanju Luterovog uticaja na vjernike koje se
nastavlja u Njemačkom carstvu i u kršćanskoj zapadnoj Evropi i nakon gašenja
seljačkog ustanka. Takav razvoj situacije natjerao je crkvu da se pokuša
ponovno izmiriti sa Luterom. To je crkva i učinila, prvo u Špajeru 1529., zatim i
u Augsburgu 1530. godine, ali bez uspjeha, jer su već tada bile evidentne
nepomirljive razlike između katolika i protestanata.
Njemački car Karlo V pod uticajem katoličke crkve, a i radi očuvanja
vlastite pozicije tražio je od Luterovih sljedbenika povratak rimokatoličkoj
crkvi, što su isti odlučno odbili. Protiv takvog stava Karla V, ustao je saski knez
Moric, s kojim su protestanti napravili Šmalklandenski savez, suprotstavili se
odlučno Karlu V i katoličkoj crkvi, protestvovali i tražili slobodno vjersko
propovijedanje radi čega su i nazvani “protestanti”. U Šmalklandenskom savezu
vladalo je i nejedinstvo zbog čega ni rezultati nisu bili potpuni, ali je i pored
toga ipak došlo do širenja protestantizma ne samo na području Njemačkog
carstva, već i u drugim evropskim državama (Skandinavske zemlje, Francuska,
Poljska i druge).
Nakon Luterove smrti 1546. godine došlo je do dvogodišnjeg rata između
cara i Šmalkaldenskog saveza koji je završen pobjedom Karla V, nakon čega je
sklopljen mir u Augsburgu. Ovim mirom je trebalo uspostaviti katoličanstvo na
cijelom prostoru Njemačke. Međutim, iz straha da careva moć ne ojača,
protestantski i dio katoličkih kneževa sklopili su savez sa Henrihom II,
francuskim kraljem, i započeli 1552. godine novi rat protiv Karla V, kojeg su i
dobili.
5
II
REFORMACIJA U NJEMAČKOJ
2.1. Osnovni pravci reformacionog pokreta u Evropi
Uzroci reformacionog pokreta nisu bili samo njemačka pojava, no u
Njemačkoj su najjasnije došli do izražaja, i zbog toga je reformacija baš ovdje
dobila oblik širokog društvenog pokreta. Zato da bi se razumili polazni momenti
reformacije – pokreta protiv katoličke crkve – neophodno je shvatiti opće uzroke
reformacionog pokreta u Evropi. “Katolička crkva je u ranom Srednjem veku
istupala u dva vida: kao ustanova i kao ideologija. I u jednom i u drugom slučaju
ona je bila deo feudalnog društva”.
1
Koristeći se položajem najvećeg zemljoposjednika srednjeg vijeka,
katolička crkva je držala u pokornosti svoje podanike šireći tako svoju moć nad
čitavim kršćanskim svijetom. Učenje crkve svodilo se na to da je čovjek sklon
grijehu i da bez njene pomoći on ne može postići stanje svetosti na osnovu koga
bi mogao biti spašen, tj. postići blaženstvo poslije smrti na “onome svijetu”.
Oslobođenje od grijeha čovjeku je mogla dati jedino crkva i to posebnim,
magičnim radnjama, poznatijim kao tajnama. Katolička crkva je imala sedam
tajni, od kojih su četiri bile glavne, a to su: krštenje, ispovijest, pričešće i
posvećenje. Mogućnost čovjekovog spasenja, “milost” bila je u rukama
katoličke crkve i vladajuće klase. Na “milost” se gledalo kao na svemogući lijek,
čije je uzimanje bez obzira na svijest i duhovno stanje onoga tko ga prima,
uvijek izazivalo odgovarajući učinak.
“Lišavanje čoveka te milosti bilo je ravno njegovom lišavanju nade u
spasenje, i to je lišavanje u ranom Srednjem veku – individualno ili prošireno na
čitavu teritoriju (ekskomunikacija i interdikt) bilo u rukama crkve strašno
sredstvo uticaja”.
2
Ekskomunikacija i interdikt bila su djelotvorna sredstva
kojima je crkva štitila svoju imovinu, služeći se raznim prijetnjama da će biti
isključen iz crkve onaj tko se usudi dirnuti crkvenu zemlju.
U periodu političke rascjepkanosti feudalnog svijeta crkva je kao
ideološko oruđe feudalne prinude bila naročito potrebna. Njena univerzalnost i
djelotvornost nadomještale su nedostatak jedinstva feudalne klase. Međutim,
jačanje centralne moći kraljeva, koja je podržavala klasnu vlast plemstva,
stvaranje jedinstvenih nacionalnih monarhija, činili su ideološku funkciju crkve
manje potrebnom.
Vladajuća klasa, je počela crkvu doživljavati kao veoma skupu ustanovu,
što nije bilo u njenom interesu. Katolička crkva je u isto vrijeme dobijala kritike
od eksploatisanih masa, koje počinju odbacivati crkvene istine i suštinu
feudalnog poretka.
1
S. D. Skaskin, O. L. Vajnštajn,
Istorija srednjeg veka II
. Beograd 1952., 62.
2
S. D. Skaskin, O. L. Vajnštajn,
nav. djelo,
63.
7
“Tako se stvaraju preduslovi za tri osnovne struje reformacije: 1) reformu crkve
od strane vladajuće klase, povezanu sa takozvanim saborskim pokretima u
Evropi XV.v.; 2) reformu crkve koju zahteva buržoazija ili drugim rečima,
evangelistički pravac reformacije i 3) jeretičko-sektaški pravac reformacije, koji
potiče od eksploatisanih klasa društva”.
Reforma crkve koju je tražila vladajuća klasa sastojala se u tome što je
vladajuća klasa smatrala da su bogatstva crkve prevelika i da bi mogla koristiti
za njeno bogaćenje i dominaciju. Taj pravac najprije se pojavljuje u
“saborskom” pokretu XV stoljeća, koji smatra da papa nije glava crkve, nego
sabor koji je iznad pape. To je ustvari značilo jačanje uloge nacionalnih crkava i
ograničenje imovinskih zahtjeva rimske kurije. Ovakva crkvena reforma mogla
je zadovoljiti samo vladajuću klasu odnosno plemstvo, i tako spriječiti dalje
produbljivanje reformacijskog pokreta.
Buržoazija je imala drugačije zahtjeve, ona je željela stvoriti novu crkvu.
Zahtjevala je da se uništi crkva kao feudalna ustanova, da se ukine magično-
prinudni uticaj crkve. Feudalnu crkvu, trebala je zamijeniti buržoaska crkva.
Ovaj pravac reformacije zvao se evangelistički, jer je njegovu dogmatsku
osnovu činio princip: evanđelje ili Sveto pismo je jedini pravi izvor vjerske
istine.
Reformacijski pokret plebejsko-seljačkih masa rasuo se u mnogobrojne
pravce, a zajednička im je bila težnja za ukidanjem svake crkve i pretvaranje
socijalno-vjerskog protesta u organizaciju sitnih sektaških opština vjernika i
pravednika. Te sekte bile su čas mističnog, čas racionalnog karaktera, ali su
postepeno izlazile iz sektaške ljušture.
Reformacijski pokret među eksploatisanim nije doveo do organizovanja
sopstvene crkve, i u organizacionom pogledu bio je samo socijalni protest, te je
ostao na nivou heretičkih sekti.
2.2. Reformacija u Njemačkoj i Martin Luter
“Učenje i pokreti XV i XVI veka izraz su društvenih sukoba ekonomskih
patnji, političkih ambicija buržoazije, lokalnih težnji i sklonosti pojedinaca”.
3
Historija reformacije u Njemačkoj značajna je, jer je evanđelistički pravac
reformacionog pokreta upravo tu dobio cjelovitu formu, u Luterovu učenju, koji
se zasnivao na rušenju katoličke crkve. “ U svom radu na izgradnji nove crkve
Luter je kao pravi predstavnik njemačkog građanstva morao da uzme u obzir
konkretne okolnosti, jaku kneževsku vlast, s jedne strane, a slabost i početak
propadanja građanstva, u Njemačkoj, s druge strane”.
4
Zato je njegova reforma u
organizacionom i u ideološkom smislu predstavljala kompromis i bila je daleko
od svog čisto buržoaskog tumačenja.
3
Dragoljub Živojinović,
Uspon Evrope 1450-1789.
Novi Sad 1989., 49.
4
S. D. Skaskin, O. L. Vajnštajn,
nav. djelo
, 63.
8
Prema tome, istinu treba tražiti samo u Svetom pismu koje mora biti dostupno i
razumno svima.
Ipak, u Luterovom učenju nisu bili važni samo principi koji se
suprostavljaju načelima katoličkog učenja, nego i principi koji su zaustavljali
mogućnost pretjerano revolucionarnih zaključaka. Takvih je principa bilo
nekoliko a glavni su bili: “1) princip organizacije crkvenih opština vernika, tj.
obaveznost iste veroispovesti i kulta za sve članove verske opštine (
regula
fidei
); 2) princip potčinjenosti svakog hrišćanina i čitave crkvene opštine
svetovnoj vlasti”.
10
Prema Luteru čovjek je u duši slobodan, a spolja dužan da se
potčini postojećim vlastima. Sve ovo je uticalo da Luterova reforma ima
polovičan karakter, i da traži poniznost njemačkog građanstva pred kneževskom
vlašću u Njemačkoj.
2.3. Stav rimske kurije prema Luterovom djelovanju
Dok je Luter držao svoja predavanja, delegat izbornog kneza i izbornog
nadbiskupa Alberta von Brandenburga, dominikanac Tecel, na najbestidniji
način je prodavao oproštaje grijehova po cijeloj Njemačkoj. Od oproštajnica,
odnosno od količine novca datog za te oproštajnice, koje je izdavala rimska
crkva "zavisila“ je čovjekova sudbina, i mjesto na nebu poslije njegove smrti.
Prihodi dobijeni od prodaje oproštajnica, trebalo je da pokriju ogromne dugove
nadbiskupa – kneza, a ostatak je išao za izgradnju nove renesansne crkve Svetog
Petra u Rimu.
Lutera nije toliko pogađalo što je Tecel zgrtao ogromne novce, nego što je
vjernicima obećavao ono što im nije mogao obezbjediti, tj. stav Boga prema
njima. Zato Luter 31. oktobra 1517. godine, prikiva na vrata crkve u Vitenbergu
svojih čuvenih Devedeset pet teza protiv oproštajnica.
Tih “95 teza” postale su temelj reformacionog pokreta u Njemačkoj. Već
u njima su bili istaknuti prvi oblici Luterovog učenja da samo vjera može spasiti
čovjeka. “Te su teze, istina, pošle dalje od pukih napada na oproste; one su
bjelodane nabacile misao o ograničenju papine vlasti i iznijele mišljenje da su
Evanđelja jedini bogom nadahnuti temelj kršćanstva. Tako u točki 36, na
primjer, čitamo: »Svakom kršćaninu koji je izvršio pravu pokoru pristoji pravo
da mu u cijelosti budu oprošteni kako kazna, tako i grijeh bez ikakvih pisama
kojima se podjeljuje oprost«”.
11
Takve tvrdnje dovodile su u pitanje postavke
rimskog katolicizma, jer po katoličkom učenju spas kršćanina ovisi od
sveštenika, zaređenih djelitelja sakramenata. I pored toga on je još bio daleko od
odlučnog istupanja protiv pape, pa je u pedesetoj tezi rekao da bi “papa, kada bi
znao za zloupotrebe, koje se vrše pri prodaji indulgencija, više voleo da crkva
10
S. D. Skaskin, O. L. Vajnštajn,
nav. djelo
, 67.
11
L. Gottschalk, L. C. Mackinney, E. H. Pritchard,
nav. djelo
, 9.
10
