1 UVOD
Predmet seminarskog rada je odnos ekonomije i prava, odnosno ekonomskog prave i
ekonomska analize prava. Ekonomsko pravo se u praksi još zove i poslovno pravo, a kao
pojam je poprilično mlada teorija.
Na pravna i ekonomska kretanja dugo se gledalo kao na pokret koji je svojstven samo
američkom društvu pa su ga imenovali kao "američki pokret".Ono što je danas evidentno jeste
to da je u svakom slučaju očigledno da su ta kretanja i međunarodnog karaktera. Poboljšanja
do kojih je došlo u sferi transporta i komunikacijatebrza difuzija engleskog jezika u
akademskoj zajednici, dovelo je do brže internacionalizacije prava i ekonomije. Sve navedeno
je uvjetovalo da dođe do poraste prepoznavanja potrebe da komparativni studij postane nužno
sredstvo za bolje razumijevanje ekonomske prirode i pravnih posljedica.
Zajedno s internacionalizacijom navedenog došlo je do neviđenog rasta i širini koje ovo polje
pokriva, kao i do specijalizacije žarišnih pitanja. Postoji tek nekoliko područja pravne nauke
koje ekonomisti nisu dotaknuli. Osim očiglednih primjera kao što su trgovačko pravo,
ekonomska analiza prava pronašla je svoje mjesto i u nizu područja u kojima se pravo izravno
koristi u reguliranju ekonomskih aktivnosti, na primjer u obiteljskom pravu, ugovornom
pravu, ustavnompravu, kaznenom pravu, radnom pravu, autorskom pravu itd. Ne samo da se
povećava broj pravnih grana koje se pojavljuju pod lupom ekonomista nego se sve više
koriste ekonomske teorije i metode – koje i same postaju polje u okviru ekonomije prava te se
sve više specijaliziraju – u analizi pravnih pravila kao što je to na primjer s teorijom igara.
Ekonomska analiza prava odnosi se na primjenjivanje ekonomskih metoda na pravne
probleme i institucije. Istraživanja pokazuju da metode i analitički postupci, Pareto
efikasnosti, teorije igara, analize transakcijskih troškova, društvenih troškova, javnog izbora
ekonometrijske i statističke metode i druge primijenjenjljive metode, mogu dati nove i
zanimljive spoznaje. Ekonomska analiza prava razvija se u novu modernu znanstvenu i
nastavnu disciplinu. Suvremeni začeci datiraju od 60-ih godina i od nobelovca Ronalda
Coasea. Pravna područja primjene su ne samo oblast
ekonomskog i trgovačkog prava već i
javnog prava, kaznenog prava, obiteljskog prava i dr. Ekonomska analiza prava postaje
Poslovno pravo
je skup pravnih normi, institucija i principa kojima se regulišu poslovni
odnosi koji nastaju između raznih subjekata. Ova grana prava je kod nas još uvijek
nedovoljno afirmisana i predmet nije u potpunosti definisan. Opravdanje može da bude i
činjenica da je ova oblast izuzetno kompleksne prirode. Najšire posmatrano, poslovno pravo
bi trebalo da obuhvati: trgovinsko, kompjutersko, privredno, obligaciono, transportno,
finansijsko, radno, krivično, upravno i neke druge grane prava. Međutim, takvo gledište je u
ovom trenutku preambiciozno.
Predmet Poslovnog prava
obuhvata materiju koja je složena, kompleksna i podložna brzim
promjenama koje su proizvod intenzivnog razvoja poslovanja.
Subjekti Poslovnog prava
su svi subjekti koji mogu da se pojave u poslovnim odnosima. To
su država, pojedinci, međunarodne organizacije, privredna društva...
Formalni izvori Poslovnog prava
mogu da budu domaći i međunarodni.
Nacionalni izvori
su vezani za domicilno pravo i to su:
Zakoni
i to oni kojima se direktno ili indirektno reguliše predmetna materija. Najnoviji Zakon
iz ove oblasti je
Zakon o privrednim društvima.
Podzakonski akti
regulišu veliki broj pitanja vezanih za poslovanje, poslovne odnose,
subjekte i procese. Podzakonskim aktima se regulišu tzv. operativna pitanja ili dopunjuje
regulisana materija. Ovu vrstu akata može da donese Skupština ili organi lokalne samouprave.
Podzakonski akti moraju da budu u saglasnosti sa Ustavom i sa zakonima.
Ugovori
su dugo predstavljali značajan izvor prava. Ugovorima se prenose i uređuju određena
prava i odgovornosti. Među ovim izvorima prava, značajno mjesto pripada tipskim ugovorima
koje donose međunarodna ili nacionalna profesionalna udruženja, savezi, asocijacije i druge
institucije, kao i komisije i tijela OUN ili EU.
2
2
Anderson R., Fox I., Twomey D.: Business Law, Cincinnati, South-Western Publishing, Co., 1987., str.2-4.
Pravna pravila
mogu da se primenjuju pod uslovom da konkretna materija nije regulisana
pozitivnim propisima i da pravila nisu u suprotnosti sa ustavnim i zakonskim načelima i
pozitivnim propisima. Međutim, primjena pravnih pravila je minimalna i rijetka. Njihova
najznačajnija uloga se ogleda prilikom pojave političkog, ekonomskog ili pravnog vakuma,
kakva je situacija bila posebno uočljiva u periodu prelaska dogovorne ekonomije u tržišnu.
Transformacija nesvojinskog koncepta i monopola društvene svojine u svojinski koncept,
prevazilazila je postojeća pravila i zakonske odredbe.
Poslovni običaji
su prijeteča pisanim izvorima prava. Nastali su kao praksa i način
poslovanja koji su poštovani na nekoj teritoriji, u nekoj struci ili poslovanju i dugo su bili
glavni izvor prava.
Donošenje zakona potiskuje poslovne običaje, ali se oni i dalje primjenjuju, pod uslovom da
nisu u suprotnosti sa propisima i da nisu isključeni voljom stranaka. Poslovni običaji, u
odnosu na materiju koju regulišu, mogu da budu opšti (važe za sve poslovne struke i sve
dijelove poslovanja) i posebni (važe za jednu struku i za dio poslovanja). Ako je teritorija
princip za podjelu, govorimo o opštim ili lokalnim.
Uzanse
su trgovinski običaji kodifikovani (sakupljeni, sistematizovani i objavljeni) od strane
nekog ovlaštenog tijela. U našoj zemlji takva ovlaštenja tijela su privredne komore, berze i
razne asocijacije trgovaca. Uzansa je u suštini običaj ali je u odnosu na običaj na višoj
hijerarhijskoj lestvici zbog izvršene kodifikacije.
Sudska praksa
(arbitražna praksa) u našem pravnom sistemu se susreće sa pitanjem-da li
sudska praksa može da bude izvor prava. Po našim pozitivnim propisima odluke viših sudova
ne obavezuju niže sudove, ali u radu sudova se dešava upravo suprotno-odluke i stavovi viših
sudova upućuju niže sudove, poslovne i druge organizacije i obavezuju ih na određeno
postupanje prilikom ocjene zakonitosti.
3
3
Anderson R., Fox I., Twomey D.: Business Law, Cincinnati, South-Western Publishing, Co., 1987., str. 5-7.
Karakter suverenosti država je razvojem međunarodnog prava modifikovan, ali države i dalje
samostalno odlučuju u kojoj će mjeri preuzeti međunarodnopravne obaveze. Nedostatak
političke volje koji je često rezultat različitih interesa, se ispoljava kao sukob između
nacionalne suverenosti i međunarodnopravnih obaveza što dovodi do ne primjenjivanja
međunarodne regulative. Države u svom unutrašnjem zakonodavstvu uglavnom imaju već
donijete propise, tako da je implementacija međunarodnih odredbi uglavnom usmjerena na
dopunjivanje i usavršavanje postojećih propisa.
Ustavi savremenih država su različito koncipirani u odnosu na međunarodno pravo, odnosno
definišu se kao ustavi koji primjenjuju monistički sistem i kao ustavi koji primjenjuju
dualistička rješenja. Po monističkom sistemu, propisano je da sve ili neke od donijetih normi
iz međunarodne nadležnosti neposredno važe i iznad su normi domaćeg prava. Dualistički
sistem pravi strogu podjelu između međunarodnih i domaćih normi. Prema ovom sistemu,
međunarodna norma može da se primjeni samo ako je na ustavom propisan način unijeta u
domaće zakonodavstvo.
Konvencije su u domenu ugovornog prava, što znači da tek ratifikacijom od strane država
članica dobivaju punovažnost. Konvencije su važan izvor međunarodnog prava vezan za
poslovanje. Međunarodna scena se karakteriše frekventnim donošenjem i međunarodnih
preporuka, rezolucija i deklaracija. Aktivnost EU u oblasti regulisanjaopštihuslova
poslovanja, utiče u velikoj mjeri i na naše zakonodovstvo bez obzira na to što još uvijek
nismo članica EU.
5
5
O.Stanković, M. Orlić,: Stvarno pravo, Beograd 1982., str. 34-37.
