Značaj specijalizovanih pravosudnih organa u borbi protiv VTK.....................................17
Konvencija o VTK.............................................................................................................18
KOMPJUTERSKI KRIMINAL U PRAVOSUDNIM SISTEMIMA STRANIH
ZEMALJA......................................................................................................................... 19
Regulisanje pitanja kompjuterskog kriminala u pojedinim zemljama...............................19
Kompjuterski kriminal u zakonodavstvu SAD..................................................................19
Kompjuterski kriminal u zakonodavstvu Nemačke...........................................................21
Kompjuterski kriminal u zakonodavstvu Austrije.............................................................21
Kompjuterski kriminal u zakonodavstvu Francuske.........................................................23
Kompjuterski kriminalitet u drugim zemljama – zakonska određenost............................25
Pojavni oblici kompjuterskog kriminaliteta.......................................................................26
Kompjuterske krađe...........................................................................................................27
Kompjuterske prevare....................................................................................................28
Kompjuterski terorizam i sabotaže....................................................................................29
Upadi u sistem................................................................................................................... 29
Kako se zaštititi od ovog oblika kriminaliteta...................................................................31
Kako se zaštititi od ovog oblika kriminaliteta...................................................................32
Zaključak........................................................................................................................... 35
Literatura............................................................................................................................37
Uvod
Živimo u modernom informacionom dobu, gde su računari jeftin, a ipak moćan alat koji
se može koristiti u sprovođenju brojnih kriminalnih aktivnosti. Kompjuterski kriminal je
pojava novijeg vremena. Predstavlja oblik kriminalnog ponašanja, kod koga se korišćenje
kompjuterske tehnologije i informacionih sistema ispoljava kao način izvršenja krivičnog
dela ili se upotrebljava kao sredstvo ili cilj izvršenja, čime se ostvaruje neka, u krivično
-pravnom smislu, relevantna posledica.
U uslovima nagle ekspanzije i razvoja informaciono - komunikacione tehnologije (IKT),
posebno Internet tehnologija, otvoreni su i brojni putevi za potencijalne opasnosti za
informacionu imovinu (informacije i druge resurse IKT sistema) pravnih i političkih
subjekata. Evidentno je da mogućnost pristupa i upotrebe računara, sa kriminalnim
namerama, nesumnjivo može stvoriti bogatstvo vrednih dokaza. U realnom okruženju ne
postoji apsolutna zaštita IKT sistema, bilo da su u pitanju napadi sa Interneta, uključujući
brojne maliciozne programe ili se radi o napadima ljudskog faktora, poput hakera,
krakera, vandala ili kompjuterskih terorista. Dakle, realno ne postoji IKT sistem koji je
2
Pojam kompjuterskog kriminaliteta
Kompjuter (računar) u svakom slučaju predstavlja jednu od najznačajnijih i
najrevolucionarnijih tekovina razvoja tehničko - tehnološke civilizacije. Ali, pored
brojnih prednosti koje nosi čovječanstvu, kompjuter je brzo postao sredstvo zloupotrebe
od strane pojedinaca, grupa ili čak organizacija. Tako nastaje kompjuterski kriminalitet
kao poseban i specifičan oblik savremenog kriminaliteta po strukturi, obimu i
karakteristikama. Sve to zaslužuje pažnju države i njenih organa pa i cijele međunarodne
zajednice
1
.
Zahvaljujući ogromnoj moći kompjutera u memorisanju i brzoj obradi velikog
broja podataka, automatizovani informacioni sistemi postaju sve brojniji i gotovo
nezamjenjivi deo celokupnog društvenog života svih subjekata na svim nivoima. Tako
kompjuter postaje svakodnevni i nezaobilazni dio (segment) svih sfera društvenog života
od proizvodnje, prometa, vršenja usluga pa do nacionalne odbrane i bezbjednosti u
najširem smislu.
Kompjuter postaje sredstvo vršenja različitih oblika nedozvoljenih, protivpravnih
i društveno opasnih djelatnosti. Naravno, kompjuterski kriminalitet pod čijim zbirnim
nazivom su obuhvaćeni svi ovi raznoliki oblici i forme ponašanja vezani za zloupotrebu
kompjutera i informacionih sistema nema opšte usvojenu definiciju. Tako se u
krivičnopravnoj literaturi za ove raznolike oblike kompjuterskog kriminaliteta
upotrebljavaju različiti termini kao što su : zloupotreba kompjutera, kompjuterska
prevara, delikti uz pomoć kompjutera, informatički kriminalitet, računarski kriminalitet i
tehno kriminalitet.
Ovaj vid kriminaliteta za razliku od drugih ne predstavlja još uvijek zaokruženu
fenomenološu kategoriju te ga je nemoguće definisati jedinstvenim i precizno pojmovnim
određenjem. Kompjuterski kriminalitet je kriminalitet koji je usmjeren protiv
bezbjednosti informacionih (kompjuterskih, računarskih) sistema u namjeri da se sebi ili
drugom pribavi kakva korist ili da se drugome nanese kakva šteta.
Kompjuterski kriminalitet se prema nekima određuje kao zloupotreba kompjutera
u smislu svakog događaja koji je u vezi sa upotrebom kompjuterske tehnologije u kome
žrtva trpi ili bi mogla da trpi gubitak, a učinilac deluje u nameri da sebi pribavi ili bi
mogao da pribavi korist. Neki kompjuterski kriminalitet definišu kao vršenje krivičnih
djela kod kojih se računar pojavljuje kao oruđe ili objekt zaštite odnosno kao upotreba
kompjutera pri vršenju prevare, utaje ili zloupotrebe.
1
http://informator.rs/tekstovi/zastita_603.htm
4
Iz navedenih definicija se mogu izvući osnovne karakteristike ili obilježja pojma
kompjuterskog kriminaliteta. To su sledeća obilježja:
društveno opasna, protivpravna ponašanja za koja zakon propisuje krivične
sankcije,
specifičan način i sredstvo vršenja krivičnih djela, uz pomoć ili posredstvom
kompjutera,
poseban objekt zaštite, bezbjednost računarskih podataka ili informacionog
sistema u cjelini ili pojedinog dijela,
namera učinioca da sebi ili drugom na ovaj način pribavi kakvu korist (imovinsku
ili neimovinsku) ili da drugome nanese kakvu štetu.
U teoriji se u oblast kompjuterskog kriminaliteta svrstavaju različiti oblici
protivpravnog, nedozvoljenog ponašanja kao što su :
1. kompjuterska prevara,
2. finansijske krađe, prevare i zloupotrebe,
3. krađa dobara,
4. falsifikovanje podataka i dokumenata,
5. vandalizam,
6. sabotaža,
7. hakerisanje i
8. kompjuterska špijunaža.
Velike mogućnosti koje pruža savremena kompjuterska oprema sa sobom nose i
opasnosti od širenja i masovne upotrebe elektronskog prisluškivanja, krađe poslovnih i
drugih tajni i narušavanja prava i sloboda građana.
Američka istraživanja pokazuju da se informatički kriminalitet dešava čak 40 puta
češće od opšteg kriminaliteta.
5
KOMPJUTERSKI KRIMINAL U ZAKONODAVSTVU
REPUBLIKE SRBIJE 2.1.
Vrste kompjuterskog kriminala
Krivičnim zakonikom Republike Srbije 2005 godine, u naš pravni sistem uvedena su
kompjuterska krivična dela. U Glavi XXVII pomenutog Zakonika predviđena su krivična
dela protiv bezbednosti računarskih podataka. Time se ujedno i naša zemlja pridružila
nizu zemalja koje se odgovarajućim preventivnim i represivnim merama pokušavaju
suprotstaviti različitim oblicima i vidovima zloupotrebe kompjutera.
Oštećenje računarskih podataka i programa
Predviđeno je kažnjavanje za svako lice koje neovlašćeno izbriše, izmeni, ošteti, prikrije
ili na drugi način učini neupotrebljenim računarski podatak
1
ili računarski program.
2
Delo
se može učiniti samo u odnosu na računarski podatak ili program koji pripada nekom
fizičkom licu - pojedincu (kao napadni objekt) i to sa više alternativno predviđenih
delatnosti. Zapravo, cilj preduzimanja ovih delatnosti je onesposobljavanje za korišćenje,
u potpunosti ili delimično, računarskih podataka (jednog ili više njih) ili programa.
Posledica se sastoji u povredi zaštićenog dobra. Može ga učiniti svako lice, koje će se
kazniti novčanom kaznom ili kaznom zatvora do jedne godine, a u pogledu vinosti
3
potreban je umišljaj.
4
Zakonom je predviđeno kažnjavanje za ovo krivično delo i to ukoliko je delom
prouzrokovana šteta u iznosu koji prelazi četristopedeset hiljada dinara, učinilac će biti
kažnjen kaznom zatvora od tri meseca do tri godine, a ukoliko je prouzrokovana šteta u
iznosu koji prelazi milion i petsto hiljada dinara učinilac će se kazniti zatvorom od tri
meseca do pet godina.
„Računarski podatak"predstavlja informaciju, znanje, činjenicu, koncept ili naredbu, koja
se unosi, obrađuje ili pamti ili je uneta, obrađena ili zapamćena u računaru ili računarskoj
mreži „Računarskiprogram "je uređen skup naredbi koji služi za upravljanje radom
računara, kao i za izvršavanje određenih zadataka pomoću računara
„Vinost" (krivica) postoji ako je učinilac u vreme kada je učinio krivično delo bio
uračunljiv i postupao sa umišljajem, a bio je svestan ili je bio dužan i mogao biti svestan
da je njegovo delo zabranjeno „Umišljaj" pretpostavlja da je učinilac bio svestan svog
dela i hteo njegovo izvršenje ili kada je učinilac bio svestan da može učiniti delo pa je na
to pristao
7
