Državna uprava i upravni sistemi
Pravna država i uprava
Tri ključna elementa:
1. Prevlast zakonskog prava, koje prirodnopravnu doktrinu o ljudskim pravima,
zamjenjuje konceptom subjektivnih javnih prava;
2. Demokratski princip narodnog suvereniteta i
3. Ideja o podjeli vlasti (jasno razlikovanje zakonodavstva, vlade, uprave i sudstva).
Značaj pravne države je u tome što treba da obezbijedi legalitet upravne djelatnosti,
odnosno zakonitost svih akata uprave i upravnih mjera. Država će postati pravna država onda i u
onoj mjeri ukoliko uspije da konkretno ostvari istorijski dostignut civilizacijski nivo prava i
sloboda čovjeka, ograničavajući svaku pa i upravnu vlast. Odgovornost države i njene uprave je
institucija bez koje se ne može zamisliti jedna pravna država.
Položaj uprave u sistemu podjele vlasti
Podjela vlasti je princip organizacije vlasti u pravnoj državi. Ideja podjele vlasti, ima
zadatak da globalno riješi pitanje organizacije državne vlasti u pravnoj državi i tako uobliči
sadržinu zakonodavne, izvršne, upravne i sudske vlasti. Podjela znači da svaka vlast ima svog
nosioca, u organizacionom smislu, dok u funkcionalnom izgleda kao složeni dinamički sistem
pravno regulisane kontrole i ravnoteže institucija.
Odnos uprave i sudstva
To su dvije odvojene državno-pravne vlasti, koje imaju posebnu organizacionu strukturu i
posebnu nadležnost. Postoji obaveza pružanja pravne pomoći između uprave i sudova,
apodrazumijeva to da su sudovi dužni da pruže pravnu pomoć upravi, ali pod uslovom da se ne
ometa sudski postupak. Postoji i obaveza uzajamnog priznavanja akata, gdje su organi uprave
dužni da priznaju sudske akte, a sudovi upravne akte, i na njima mogu zasnovati svoje odluke.
Sudsku upravu čini Predsjednik suda i sudska administracija koja obavlja brojne poslove
unutar suda, kojima se obezbjeđuju uslovi za rad i poslovanje suda. Predsjednik suda ima posebu
odgovornost i odgovara za ažuran, efikasan i pravilan rad suda, za rad sudske uprave, pradi rad
nižeg suda i preduzima odgovarajuće mjere.
Sudska kontrola je složen i odgovoran postupak kontrole nad radom uprave, i vrše je
različiti sudovi zavisno od konkretnog upravnog sistema:
opšte nadležnosti (Vrhovni sud i okružni sudovi)
specijalne nadležnosti (Ustavni sud, Upravni sud, Vojni sud, itd.) .
Koncept uprave i upravni modeli
Uprava je kompleksan i višeslojan sistem institucija, koji se ispoljava kao vršenje
specifičnih upravnih aktivnosti, od strane ljudi koji djeluju preko državnih organa i
mnogobrojnih organizacija van državne strukture.
Podjela na:
1. Državnu upravu i
2. Nedržavnu upravu.
Uprava mora biti koncipirana kao pravno kontrolisana „socijalna funkcija pružanja javnih
usluga“. Mora da se kreće u pravcu što fleksibilnije upravne strukture, koja treba da predstavlja
organizacioni okvir za njeno efikasno, produktivno i rentabilno djelovanje, ako želi da postane
nosilac promjena.
Upravni modeli:
1.
Model uprave kao državne uprave
- osnovna funkcija države je vršenje vlasti, a
osnovni instrument uticaja države na društvo je upravni aparat. Uprava se shvata
kao državna vlast, odnosno kao aparat političke vlasti putem koje država
neposredno izvršava svoje ciljeve.
2.
Model uprave kao javne službe
-država i njena uprava ima socijalnu funkciju da
ostvaruje društvenu dobit. Njihova je uloga da stvaraju i obezbijede uslove
neophodne za svkodnevni život i rad građana, i za opšti razvoj i napredak društva.
Država ne vrši vlast, već javnu službu.
3.
Model uprave kao tzv. „Nove javne uprave“
-izveden je iz prethodnog modela
uprave, njega karakteriše jednakost u tretmanu sa građanima, nastao je kao
potreba da se upravom drugačije upravlja, kako bi glomazni upravni aparat bio
efikasan, ekonomičan i efektivan („3E“).
Pojam uprave
Etimoločki pojam uprave se izvodi iz riječi upravljenje, a znači vladanje, vođenje,
usmjeravanje. Sinonimi administracija i administrirati. Dva pojma uprave:
Negativan pojam – zasniva se na mogućnosti definisanja uprave, jer je uprava
fenomen koga je nemoguće obuhvatiti i izraziti jednom definicijom. Uprava je sve
ono što nije zakonodavstvo i sudstvo.
Pozitivan pojam-polazi od same djelatnosti, koje obavlja uprava, određuje upravu
u funkcionalnom smislu.
Sam pojam uprave možemo odrediti u:
teorijsko-pravnom i pozitivno pravnom smislu.
Organizacioni pojam uprave
Polazi se od uprave kao vlasti, i nastoji se odrediti manifestaciona forma pojave koja se
zove uprava u sklopu države. Podrazumijeva se složen sistem organa i organizacija, tijela i
slično, koje u sebi sadrže propisanu organizacionu strukturu. Uprava u užem smislu je državna
