FALE ODGOVORI NA 41,43,48,i 22 pitanje
1. geografski pristupi pri određivanju pojma grada
U evoluciji geografskog poimanja grada mogu se zapaziti različiti pristupi i gledanja, koji su se mijenjali
tokom vremena. S obzirom na to, mogu se izdvojiti četiri razdoblja: do 1900. godine, od 1900 do Prvog
svjetskog rata, razdoblje između dva svjetska rata te poslijeratno razdoblje. Do 1900. godine pojam grada
nije bio jasno definisan. Najeća paznja se psvećivala geografskom položaju i topografskom smještaju
grada. U drugom periodu pažnja se obraćala definisanju grada pri čemu se uzimaju u obzir fizionomski
elementi grada. U peridodu između dva svjetska rata u definisanje grada se uvode nove varijable; pridaje se
velika važnost funkcijama grada. Poseban doprinos definisanju pojma grada dao je Bobek, koji je za
određivanje gradskih naselja predložio tri varijable:
1. Kompaktnost naselja - određuje se gustoćom zgrada ili drugog urbanog sadržaja te gustoćom
stanovništva na jedinici površine. Gradski prostor se lakše i češće određuje pomoću minimalne gustoće
naseljenosti.
2. Veličina naselja – minimalan broj stanovnika naselja za sticanje statusa grada zavisi od osobina
naseljenosti neke zemlje, stepena urbanizacije, ekonomske razvijenosti... U najvećem broju zemalja kreće
se između 2000 – 5000 stanovnika.
3. Gradski način života – prema Bobeku način života stanovništva ovisi o tome koliko proizvodnja i
potražnja obise o tržištu. Gradskim načinom živi ono stanovništvo u naselju čija proizvodnja i potražnja
ovise od tržištu odnosno o razmjeni sa drugim grupama stanovištva. I danas se za određivanje naselja
uzima odnos poljoprivrednog i nepoljoprivrednog st.
Diferenciranje naselja u preksi provode nacionalne statističke službe pojedinih zemalja.
U bivšoj Jugoslaviji naselja su diferencirana na osnovu dva obilježja: veličine naselja i udjela
nepoljoprivrednog stanovništva. Izdvojena su tri tipa naselja : seoska, mješovita i gradska naselja. Status
grada dobila su naselja s više od 2000 st. i većim udjelom nepoljoprivrednog st.
U novije vrijeme na geografsko poimanje grada uticali su i sociološki pristupi. Socijalan geografija
promatra grad kao prostor u kojemu dolaze do izražaja procesi vezani za postojanje i registriranje različitih
socijalnih grupa i njihovih osnovnih životnih funkcija, a to su stanovanje, rad, obrazovanje, odmor...
Iz svih definicija proizilazi da su za geografsko definicanje grada bitne tri grupe relevantnih obilježja:
socijalna, funkcionalna i morfološka. Socijalnim obilježjima se utvrđuje veličina i demografsko-socijalna
struktura st. naselja. Funkcionalna obilježja upućuju na funkcionalnu strukturu i funkcionalno značenje
naselja u prostoru, a morfološka obilježja na kompaktnost naselja, tj. na gustinu i način sagrađenosti naselja
urbanim sadržajem, te fizionomske karakteristike grada.
GRAD JE KOMPAKTNO SAGRAĐENO VEĆE NASELJE U ČIJIM SEKUNDARNIM I
TERCIJARNIM DJELATNOSTIMA RADI VEĆI DIO AKTIVNOG STANOVNIŠTVA, I TO NE
SAMO ZA VLASTITE POTREBE NEGO I ZA POTREBE ST. ŠIREG PROSTORA.
Za ovako definisan grad u stručnoj literaturi javlja se naziv formalni grad, mada se može govoriti i o
funkcionalnom gradu. To je grad što ga čini kompaktno sagrađen prostor zajedno s urbaniziranom i
funkcionalno integriranom okolicom. Mnogi gradovi u svijetu su dobili status grada administrativnim
putem.
2. geografska istraživanja gradskih naselja (morfološki pristupi i hronološke etape)
Izučavanje gradova je prisutno u svim fazama razvoja geografije kao nauke. Tokom vremena težište
urbano-geografskih proučavanja se stalno proširivalo i produbljivalo obuhvatajući nove urbane segmente
grada i njegove okoline. U evoluciji geografskog pojma grada izdvajaju se 4 razvojna perioda, a to su:
1. period do 1900. godine kada se posebna pažnja posvećuje proučavanjima geografskog i topografskog
položaja i fizičko-geografskih karakteristika gradova;
2. period od 1900. do I svjetskog rata karakateriše tećnja ka teorijskom određenju pojma grada sa naglaskom
na njegovu morfološku strukturu.
3. period između dva svvetska rata obuhvata neka nova svojstva: demografsku veličinu grada, funkcionalni
značaj grada, način života u gradu, iskorišćavanje gradskog zemljišta i dr.
4. period posle II svjetskog rata karakterišunaučne teorije urbane geografije putem mnogobrojnih teorijskih
modela koji objašnjavanju demografski, funkcionalni i morfološki tok urbanizacije gradova i njihove
okoline.
3. .stepen i dinamika urbanizacije u svijetu
Do 19. vijeka porast gradskog stanvništva bio je uvjetovan podizanjem novih gradova, a ne širenjem
postojećih. Sve do 19. vijeka gradovi su bili maleni, izuzev velikih metropola. Brz porast gradskog st.
posledica je ubrzanog razvoja postojećih gradova. Velika koncentracija st. u gradove bitno je obilježje
industrijske urbanizacije 20. vijeka. Dinamika porasta gradskog st. je veća od porasta ukupnog svjetskog st.
Dinamika porasta gradskog stanovništva pojedinih kontinenata i zemalja bit će u skladu s društveno-
ekonomskim razvojem, odnosno njihovom industrijalizacijom. Sve do 1900. godine Evropa je imala
najveći broj gradskog st, kada su je pretekle Amerika i Australija.
U odnosu prema slabije razvijenim prostorima (Azija i Afrika) Latinska Amerika počela se ranije jače
urbanizovati. Ona je početkom 19. vijeka stekla samostalnost kada je stvoren veći broj malih državica.
Strane zemlje ulažu kapital u proizvodnju poljoprivrednih proizvoda, rudača ili dr. sirovina. Stvoren je
latifundijski sistem u posjedovnim odnosima. U takvim uslovima fovorizirao se razvoj pojedinih gradova,
posebno luka koje služe kao spone u međunarodnim vezama razmjene. To dovodi do intenzivnog
preseljavanja st. u gradove. Prvi svjetski rat je usporio razmjenu dobara, pa dolazi do postepene
industrijalizacije koja se temeljila na stranom kapitalu i na tehnologiji, što još više potiče migracije u
gradove. Od sredine 20 vijeka gradsko st u svijetu je u daljnjem porastu. Prosječne godišnje stope kreću se
iznad 2% na godinu. Pri tome su velike razlike između razvijenog i nerazvijenog dijela svijeta. Više su
stope u nerazvijenim dijelovima – Afrika, Azija, Latinska Ameriak. Te razlike zavise od stepena
ekonomskog razvoja i urbanizaciej. Razvijene zemlje su ušle u fazi demografske tranzicije, pa je
preseljavanje selo-grad skoro prestalo. Tu se javljaju dnevne migracije i preseljavanje grad-okolina, pa se
smanjuje broj gradskog st. Mnoge slabije razvijene zemlje su ušle u tranzicijsku fazu demo. Razvoja –
visok natalitet, nizak mortalitet. Te emlje se industrijaliziraju, i taj razvoj industrije potiče proces
prestrukturiranja poljoprivrednog st. i nihovi preseljavanje u gradove.
Smatra se da bi do 2010. godine udio gradskog st. trebao biti oko52.8%, u razvijenim zemljama 79, a u
manje razvijenim 47%.
4. demografski indikatori urbanizacije u svijetu
(regionalne razlike)
ovje postoje razlike od zemlje do zemlje, ali najcesce su to kvantitativni, a ne kvalitativni pokazatelji.
Npr.br.stanovnika u gradovima, broj zaposlenih, broj dnevnih migranata,...
5. funkcije grada
To je najvažnije obilježje grada. Od njih zavisi stepen angažovanja aktivnog st. u procesu rada, vrsta
zanimanja, sticanje dohotka, razvoj proizvodnih snaga i dr. Razlikuju se gradotvorne funkcije – odvijaju se
zbog potreba okoline grada i gradoslužne – one bez kojih grad ne bi mogao da živi.
Postoji podjela i na bazne i na nebazne funkcije. Bazni karakter imaju one gradske djetalnosti koje
svoju proizvodnju i usluge izvoze iz grada, i to su one funkcije koje omogućavaju proširenu reprodukciju.
Nebazne djelatnosti i funkcije služe isključivo potrebama stanovništva grada.
Funkcije mogu biti i komplementarne i suprotne. Komplementarnosti gradskih funkcija
podrazumeva dopunjavanje ili kombinovanje funkcija, npr. turistička, zdravstveno-rekreaciona, kulturno-
prosvetna i sl. suprotnost gradskih funkcija podrazumijeva isključivanje neke od funkcija. Tako
zdravstvena isključuje industrijsku, banjsko-lječilišna saobraćajnu i industrijsku...
Prema regionalnoj disperziji uticaja funkcije se dele na intraregionalne (domet se priostire u
gradicama mekro, mezo i mikroregije) i interregionalne (međuregionalni uticaj).
S obzirom na organizaciono-funkcinalnu podelu i odnose u privredi, gradske funkcije se dele na
primarne, sekundarne, tercijarne i kvartarne.
2
naselja. Treći krug predstavlja zonu naseljavanja radničke klase, a četvrti stambenu zonu srednjeg sloja.
Petu zonu naseljava najbogarije st. zaleđe ove zone čini prostor dnevne migracije radne snage.
Teorija sektora – područje grada je predstavljeno malim krugom, a ostala funkcionalna područja sektorima
koji se šire od centra ka periferiji. Značaj pojedinih sektora zavisi od razmještaja i kvantiteta saobraćajnica.
Teorija umnoženih nukleusa – zasniva se na načinima iskorišćavanja zemljišta u radu. Mnogi veliki
gradovi nemaju samo jedan centar, već više centara koji su doveli do nastanka i razvitka odvojenih
distrikta. Jezgra grada su najčešće luke, željezničke stanice, trgovački delovi grada i sl.
EKONOMSKI – prostorni razvoj grada odvija se transformacijom zemljišta čija je površina ograničena.
Struktura i način gradnje mora da uvažava sve prisutniji deficit zemljišta. Vrednost zemljišta zavisi od
rente,a renta od lokacije, lokacija od blizine gradskog središta. Intenzitet iskorišćavanja gradskog zemljišta
slabi idući do centra ka periferiji.
SISTEMSKI – njegovu suštinu čini polazište da je grad jedan samostalan sistem koji je sastavljen iz više
subsistema i da je grad seo geoprostornog sistema kao jedan u nizu subzistema. Glavna karakteristika ovog
sistemskog pristupa je da jedna promena u sistemu izaziva prouzrokuje lanac drugih promena.
12. cvijićeva sociogeografska – antropogeografska
istraživanja varoši
Antropogeografska ispitivanja Jovana Cvijića obuhvataju naučno objašnjenje gografskog razmještaja,
položaja i mnogobrojnih bitnih i karakterističnih naseobinskih obilježja. Razvnovrskne probleme
geografskog razmještaja i razvoja gradskih naselja Cvijić tretira u svojim djelima. Ovu problematiku
obrađuje u djelima Opšta geografija-antropogeografija i Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje. U
prvom delu analizira najvažnija opšta geografska svojstva gradskih naselja, kao što su: pojam grada,
položaj gradskih naselja, vrste i značaj zanimanja st u gradovima, klasifikacija gradova prema broju st... U
drugom delu objašnjava položaj, rasprostranjenost i tipove gradova na Balkanskom poluostrvu. Tipologija
je zasnovana na većem broju urbanih komponenti prirodnog i antropogenog porekla. Izdvojio je četiri tipa
gradskih naselja: mediteranski, tursko-vizantijski, varoši patrijarhalnog režima i mješoviti tip.
Mediteranske varoši su zastupljene u primorju Jadranskog, Jonskog i Egejskog mora. Dijele se na tri grupe
- dalmatinski (gradovi Jadranskog primorja, od Trsta do Bara), arbanaški (Gradovi Jadranskog primorja
Albanije) i grčki (Solun, Kavala).
Tursko-vizantijski – razvio se na onim delovima B.p. koji su bili pod viševekovnim turskim ropstvom. Oni
se sastoje iz dva posebna dela čaršije i stambenog dela.
Varoši patrijarhalnog režima – nastale transformacijom sela u varoši. Predstavljaju podmlađen tip varoši, a
podmalađivanje se ostvaruje prelaskom seoskog u varoško stanovništvo.
Mješoviti tip varoši – rasprostrranjen u BiH i staroj Raški. Formirane su pod tursko-istočnjačkim,
vizantijskim i novim kulturnim uticajima.
Panonski tip gradova – naziv dobio po regionalnom rasprostranjenju. Tos u ravničarski gradovi sa
raznovrsnim mikropoložajima: na obalama reke, pored kanala, na lesnoj zaravni, na lesnoj terasi... najčešće
seu pravougog oblika. Njihovo glavno obeležje je spoj i prožimanje urbanog, u središnim delovima, i
ruralnog, u periferijskoj zoni.
13. prostorno-funkcionalna struktura grada
Funkcionalno-prostorna struktura grada je složena i podložna stalnoj promjeni. Njezin razvoj je uvjetovan
prirodnim i socijalnim činiocima. Treba je prvo posmatrati s aspekta funkcija koje grada ima, a osim toga i
kao mjesta rada i stanovanja. U njima st. mora imati organizovane sve funkcije svojeg opstojanja. Osim
stanovnja i rada to su i opskrba, obrazovanje i komunikacije. Ze potrebe navedenih funkcija u gradu postoji
veći broj, na razne načine institucionaliziranih djelatnosti. One u prostoru grada imaju svoju lokaciju i
zauzimaju dio gradskog zemljišta. Lokacija navedenih institucija provodi se određenim zakonima.
Funkcionalno-prostornu strukturu grada dakle čini skup proizvodnih i uslužnih djelatnosti razmještenih u
gradskom prostoru.
14. poslovni centri grada (metodološki
pristup;klasični i savremeni metodi)
4
