I POJAM I PREDMET KRIMINOLOGIJE
I POJAM I PREDMET KRIMINOLOGIJE
1. POJAM KRIMINOLOGIJE
1. POJAM KRIMINOLOGIJE
Latinski crimen – zločin.
Latinski crimen – zločin.
Kriminologija je nauka koja izučava kriminalitet kao negativnu društvenu pojavu.
Kriminologija je nauka koja izučava kriminalitet kao negativnu društvenu pojavu.
U najopštijem smislu, kriminologija je nauka o zločinu.
U najopštijem smislu, kriminologija je nauka o zločinu.
Francuski antropolog P. Topinard je prvi upotrebio reč “kriminologija” 1879. godine, u svom
Francuski antropolog P. Topinard je prvi upotrebio reč “kriminologija” 1879. godine, u svom
radu “Antropologija”.
radu “Antropologija”.
Prvo delo pod nazivom kriminologija objavio je R
Prvo delo pod nazivom kriminologija objavio je R
afaele
afaele
Garofalo 1884. god.
Garofalo 1884. god.
Definisanjem pojma kriminologije bavio se veliki broj autora.
Definisanjem pojma kriminologije bavio se veliki broj autora.
Tradicionalan pojam zločin – u savremenom značenju kriminalitet,
Tradicionalan pojam zločin – u savremenom značenju kriminalitet,
Kriminalitet je veoma stara društvena pojava,
Kriminalitet je veoma stara društvena pojava,
Istorijski posmatrano, treba navesti:
Istorijski posmatrano, treba navesti:
- Hamurabijev zakon (1800 g.p.n.e),
- Hamurabijev zakon (1800 g.p.n.e),
- Zakoni Manu (Indija, 1200 g.p.n.e),
- Zakoni Manu (Indija, 1200 g.p.n.e),
- Zakon dvanaest tablica.
- Zakon dvanaest tablica.
Ima onoliko koncepcija kriminologije, koliko i samih kriminologa.
Ima onoliko koncepcija kriminologije, koliko i samih kriminologa.
Uži i širi pojam kriminologije
Uži i širi pojam kriminologije
a) Uži pojam kriminologije
a) Uži pojam kriminologije
Kriminologija je nauka koja se bavi izučavanjem etiologije i fenomenologije kriminaliteta, kao
Kriminologija je nauka koja se bavi izučavanjem etiologije i fenomenologije kriminaliteta, kao
masovne i individualne pojave.To je nauka o deliktu i delinkventu.Pristalice: Garofalo,
masovne i individualne pojave.To je nauka o deliktu i delinkventu.Pristalice: Garofalo,
Dirkem, Lombrozo, Pinatel i dr.
Dirkem, Lombrozo, Pinatel i dr.
b) Širi pojam kriminologije (preovlađujući)
b) Širi pojam kriminologije (preovlađujući)
Pristalice ove koncepcije smatraju da kriminologija, pored izučavanja kriminaliteta u užem
Pristalice ove koncepcije smatraju da kriminologija, pored izučavanja kriminaliteta u užem
smislu:
smislu:
- izučava i sve ostale oblike prestupnog i devijantnog ponašanja,
- izučava i sve ostale oblike prestupnog i devijantnog ponašanja,
- zatim sistem državnih mera i mehanizama za suzbijanje kriminaliteta, uključujući i
- zatim sistem državnih mera i mehanizama za suzbijanje kriminaliteta, uključujući i
organizaciju i rad pravosudnih i policijskih organa i ustanova za izvršenje krivičnih sankcija.
organizaciju i rad pravosudnih i policijskih organa i ustanova za izvršenje krivičnih sankcija.
Unutar ove koncepcije ima više shvatanja.Pristalice ove koncepcije: E. Ferri, Grassberger, H.
Unutar ove koncepcije ima više shvatanja.Pristalice ove koncepcije: E. Ferri, Grassberger, H.
Gross, Seelig i dr.
Gross, Seelig i dr.
2. PREDMET KRIMINOLOGIJE
2. PREDMET KRIMINOLOGIJE
Pretežna shvatanja mogu se svesti na to da je predmet istraživanja kriminologije delinkventna
Pretežna shvatanja mogu se svesti na to da je predmet istraživanja kriminologije delinkventna
ličnost ili sam delikt, ili i jedno i drugo.
ličnost ili sam delikt, ili i jedno i drugo.
Prva shvatanja o predmetu kriminologije potiču od italijanskog kriminologa Lombroza, koji je
Prva shvatanja o predmetu kriminologije potiču od italijanskog kriminologa Lombroza, koji je
smatrao da je osnovno pitanje zločinac a ne njegovo delo.
smatrao da je osnovno pitanje zločinac a ne njegovo delo.
Drugo stanovište (sociološko i pravno) polazi od toga da je predmet kriminologije zločin.
Drugo stanovište (sociološko i pravno) polazi od toga da je predmet kriminologije zločin.
Ovo shvatanje potiče od francuskog sociologa Dirkema.
Ovo shvatanje potiče od francuskog sociologa Dirkema.
Pretežna kriminološka istraživanja kreću se u dva pravca: posmatranje unutrašnjeg stanja
Pretežna kriminološka istraživanja kreću se u dva pravca: posmatranje unutrašnjeg stanja
ličnosti i ispoljavanje slobodne ili prinudne volje, uslovljene socijalnom okolinom.
ličnosti i ispoljavanje slobodne ili prinudne volje, uslovljene socijalnom okolinom.
Neki pristupi polaze od stanovišta da su predmet izučavanja kriminologije kriminološki faktori,
Neki pristupi polaze od stanovišta da su predmet izučavanja kriminologije kriminološki faktori,
odnosno postupci čoveka koji dovode do krivičnog dela. Predstavnici ovih shvatanja: (Ferri,
odnosno postupci čoveka koji dovode do krivičnog dela. Predstavnici ovih shvatanja: (Ferri,
Hurvit, Pinatel i dr.).
Hurvit, Pinatel i dr.).
Neki autori polaze od stava da je predmet kriminologije zločin, ali kao istorijska kategorija
Neki autori polaze od stava da je predmet kriminologije zločin, ali kao istorijska kategorija
(Gabrijel Tarde i dr.).
(Gabrijel Tarde i dr.).
Prema tome, predmet kriminologije u najopštijem smislu jeste kriminalitet kao individualni čin
Prema tome, predmet kriminologije u najopštijem smislu jeste kriminalitet kao individualni čin
i društvena pojava, njegovi uzroci i pojavni oblici.
i društvena pojava, njegovi uzroci i pojavni oblici.
To podrazumeva da je predmet kriminologije:
To podrazumeva da je predmet kriminologije:
a) s jedne strane – skup individualnih pojava, što znači skup delikata koje je počinio pojedinac,
a) s jedne strane – skup individualnih pojava, što znači skup delikata koje je počinio pojedinac,
b) a s druge, i posebne negativne društvene pojave, zakonom zabranjene aktivnosti, kao skup
b) a s druge, i posebne negativne društvene pojave, zakonom zabranjene aktivnosti, kao skup
individualnih akata društvene nediscipline, sankcionisane kao krivična dela.
individualnih akata društvene nediscipline, sankcionisane kao krivična dela.
Poseban predmet kriminologije je ličnost delinkventa, njegova socijalna obeležja, psihološka i
Poseban predmet kriminologije je ličnost delinkventa, njegova socijalna obeležja, psihološka i
biološka struktura.
biološka struktura.
Garofalov princip: Nova kriminologija poznaje tri elementa: zločin, zločinca i sredstva represije.
Garofalov princip: Nova kriminologija poznaje tri elementa: zločin, zločinca i sredstva represije.
2.1. Pojam kriminaliteta
2.1. Pojam kriminaliteta
Kriminalitet je društvena pojava vršenja k.d. od strane pojedinaca.
Kriminalitet je društvena pojava vršenja k.d. od strane pojedinaca.
Kriminalitet je pojedinačni akt i društveni fenomen.
Kriminalitet je pojedinačni akt i društveni fenomen.
a) Pravna definicija –postoji uže i šire određenje pojma kriminalitet.
a) Pravna definicija –postoji uže i šire određenje pojma kriminalitet.
Prema užem shvatanju, to su samo radnje koje predstavljaju k.dela.
Prema užem shvatanju, to su samo radnje koje predstavljaju k.dela.
Prema širem, reč je o delima koja obuhvataju sve protivpravne kažnjive radnje, dakle, pored
Prema širem, reč je o delima koja obuhvataju sve protivpravne kažnjive radnje, dakle, pored
krivičnih dela, prekršaje i prestupe.
krivičnih dela, prekršaje i prestupe.
U krivičnopravnoj literaturi preovlađuje uži pristup, jer se smatra da ukoliko nešto nije k.d
U krivičnopravnoj literaturi preovlađuje uži pristup, jer se smatra da ukoliko nešto nije k.d
elo
elo
–
–
nije ni zločin, a to znači nije ni kriminal.
nije ni zločin, a to znači nije ni kriminal.
b) Sociološka definicija – ovaj pristup u definisanju kriminaliteta je širi, sadržajniji, jer ne
b) Sociološka definicija – ovaj pristup u definisanju kriminaliteta je širi, sadržajniji, jer ne
posmatra samo delo, on izučava i učinioca, društvene uzroke, uslove i posledice kriminaliteta.
posmatra samo delo, on izučava i učinioca, društvene uzroke, uslove i posledice kriminaliteta.
Prema tome, sociološka definicija kriminalitet određuje kao društvene pojave kojima se
Prema tome, sociološka definicija kriminalitet određuje kao društvene pojave kojima se
ugrožavaju osnovne društvene vrednosti.
ugrožavaju osnovne društvene vrednosti.
c) Kriminološka definicija – vezu između pravnih i socioloških tumačenja popunili su kriminolozi i
c) Kriminološka definicija – vezu između pravnih i socioloških tumačenja popunili su kriminolozi i
kriminološka shvatanja koja
kriminološka shvatanja koja
polaze od inkriminisanih dela i društvenih uslova.
polaze od inkriminisanih dela i društvenih uslova.
Prema tome, kriminološke definicije kriminaliteta možemo odrediti kompilacijom bitnih obeležja
Prema tome, kriminološke definicije kriminaliteta možemo odrediti kompilacijom bitnih obeležja
pravnog i sociološkog značenja, odnosno kao skup društvenih pojava kojima se ugrožavaju
pravnog i sociološkog značenja, odnosno kao skup društvenih pojava kojima se ugrožavaju
univerzalne društvene vrednosti, a koje su kao takve sankcionisane krivičnim pravom.
univerzalne društvene vrednosti, a koje su kao takve sankcionisane krivičnim pravom.
Bitna svojstva kriminaliteta:
Bitna svojstva kriminaliteta:
a) skup individualnih pojava
a) skup individualnih pojava
(masovna pojava),
(masovna pojava),
b) pojava koja ima društveni karakter, s obzirom na rasprostranjenost u prostoru i vremenu,
b) pojava koja ima društveni karakter, s obzirom na rasprostranjenost u prostoru i vremenu,
c) negativna društvena pojava, jer se njome krše neke norme i ugrožavaju vrednosti,
c) negativna društvena pojava, jer se njome krše neke norme i ugrožavaju vrednosti,
d) istorijska pojava, karakteristična za sve periode društva,
d) istorijska pojava, karakteristična za sve periode društva,
e) univerzalna pojava svojstvena svim društvima, koja ne poznaje granice.
e) univerzalna pojava svojstvena svim društvima, koja ne poznaje granice.
Prema tome, kriminalitet nije samo prost skup individualnih pojava, već masovna i negativna
Prema tome, kriminalitet nije samo prost skup individualnih pojava, već masovna i negativna
društvena pojava, a zadatak kriminologije je da utvrdi njene uzroke, faktore uticaja, strukturu
društvena pojava, a zadatak kriminologije je da utvrdi njene uzroke, faktore uticaja, strukturu
(ličnosti i dela) i zakonitosti.
(ličnosti i dela) i zakonitosti.
3. PODELA KRIMINOLOGIJE
3. PODELA KRIMINOLOGIJE
Najčešća podela kriminologije:
Najčešća podela kriminologije:
a) Kriminalna etiologija proučava faktore i uzroke kriminaliteta, usmerenih prvenstveno ka
a) Kriminalna etiologija proučava faktore i uzroke kriminaliteta, usmerenih prvenstveno ka
ličnosti delinkventa,
ličnosti delinkventa,
b) Kriminalna fenomenologija se bavi pojavnim oblicima kriminaliteta, tj. dinamikom,
b) Kriminalna fenomenologija se bavi pojavnim oblicima kriminaliteta, tj. dinamikom,
klasifikacijom i strukturom delikata, kao njihovom rasprostranjenošću (kriminalna geografija).
klasifikacijom i strukturom delikata, kao njihovom rasprostranjenošću (kriminalna geografija).
c) Kriminalna profilaksa odnosi se na prevenciju i suzbijanje kriminaliteta.
c) Kriminalna profilaksa odnosi se na prevenciju i suzbijanje kriminaliteta.
Postoji podela na:
Postoji podela na:
a) opštu i
a) opštu i
b) kliničku kriminologiju.
b) kliničku kriminologiju.
Smatra se da ova podela potiče od francuskog kriminologa Žana Pinatela.
Smatra se da ova podela potiče od francuskog kriminologa Žana Pinatela.
Klinička kriminologija je prilično rasprostranjena (Čezare Lombrozo – italijanska antropološka
Klinička kriminologija je prilično rasprostranjena (Čezare Lombrozo – italijanska antropološka
škola).
škola).
4. METODI KRIMINOLOGIJE
4. METODI KRIMINOLOGIJE
proučavanju kriminaliteta kriminologija se koristi naučnim metodima koje su zajedničke svim
proučavanju kriminaliteta kriminologija se koristi naučnim metodima koje su zajedničke svim
društvenim naukama, s tim što ih ona prilagođava izučavanju svog predmeta, odnosno
društvenim naukama, s tim što ih ona prilagođava izučavanju svog predmeta, odnosno
izučavanju kriminaliteta u svim njegovim pojavnim oblicima.
izučavanju kriminaliteta u svim njegovim pojavnim oblicima.
Međutim, kriminologija je izgradila svoje vlastite metode:
Međutim, kriminologija je izgradila svoje vlastite metode:
A)
A)
Metoda izučavanja individualnih slučajeva – sastoji se u proučavanju pojedinih slučajeva
Metoda izučavanja individualnih slučajeva – sastoji se u proučavanju pojedinih slučajeva
delinkventnog ponašanja i pojedinih izvršilaca k.dela (“case metod”, “case study”).Ova metoda
delinkventnog ponašanja i pojedinih izvršilaca k.dela (“case metod”, “case study”).Ova metoda
Statistika javnih tužilaštava sadrži podatke o svim krivičnim delima za koja je pokrenut
Statistika javnih tužilaštava sadrži podatke o svim krivičnim delima za koja je pokrenut
postupak.
postupak.
Sudska statistika obuhvata sva krivična dela čiji izvršioci su osuđeni.Sudska statistika se uzima
Sudska statistika obuhvata sva krivična dela čiji izvršioci su osuđeni.Sudska statistika se uzima
kao osnov praćenja kretanja kriminaliteta i za kriminološka istraživanja.
kao osnov praćenja kretanja kriminaliteta i za kriminološka istraživanja.
Nijedna od navedenih statistika kriminaliteta nam ne daje apsolutno tačne i pouzdane podatke o
Nijedna od navedenih statistika kriminaliteta nam ne daje apsolutno tačne i pouzdane podatke o
broju izvršenih k.d. i njihovih izvršilaca.Pored toga, jedan broj k.d. ostaje nepoznat, jer je
broju izvršenih k.d. i njihovih izvršilaca.Pored toga, jedan broj k.d. ostaje nepoznat, jer je
neevidentiran (“tamna brojka kriminaliteta”).Tamna brojka se ne može tačno utvrditi, već se
neevidentiran (“tamna brojka kriminaliteta”).Tamna brojka se ne može tačno utvrditi, već se
samo pretpostavlja.
samo pretpostavlja.
5. ODNOS KRIMINOLOGIJE SA DRUGIM NAUKAMA
5. ODNOS KRIMINOLOGIJE SA DRUGIM NAUKAMA
Kriminologija je multidisciplinarna nauka i samim tim je granična i veoma oslonjena na neke
Kriminologija je multidisciplinarna nauka i samim tim je granična i veoma oslonjena na neke
druge nauke i sa njima međusobno povezana i uslovljena.
druge nauke i sa njima međusobno povezana i uslovljena.
Najtešnja veza postoji sa:
Najtešnja veza postoji sa:
a) krivičnim pravom,
a) krivičnim pravom,
b) krivičnim procesnim pravom i
b) krivičnim procesnim pravom i
c) krimininalistikom.
c) krimininalistikom.
Krivično pravo
Krivično pravo
Veza između krivičnog prava i kriminologije je veoma bliska, a neki teoretičari (Feri) smatraju
Veza između krivičnog prava i kriminologije je veoma bliska, a neki teoretičari (Feri) smatraju
da je krivično pravo grana kriminologije.Ta povezanost potiče zbog toga što je kriminologija
da je krivično pravo grana kriminologije.Ta povezanost potiče zbog toga što je kriminologija
usmerena ka proučavanju etioloških i fenomenoloških problema kriminaliteta, a krivično pravo
usmerena ka proučavanju etioloških i fenomenoloških problema kriminaliteta, a krivično pravo
na opšte pravne institute krivičnog dela.Krivično pravo izučava sistem pozitivnih pravnih
na opšte pravne institute krivičnog dela.Krivično pravo izučava sistem pozitivnih pravnih
propisa, a posebno one koji se odnose na krivična dela i sankcije. Prema tome, krivično pravo i
propisa, a posebno one koji se odnose na krivična dela i sankcije. Prema tome, krivično pravo i
kriminologija su dve autonomne naučne discipline sa srodnim predmetom i ciljem izučavanja,
kriminologija su dve autonomne naučne discipline sa srodnim predmetom i ciljem izučavanja,
koje su komplementarne, jer jedna drugu obogaćuju i dopunjuju.
koje su komplementarne, jer jedna drugu obogaćuju i dopunjuju.
Krivično procesno pravo
Krivično procesno pravo
Kao naučna disciplina bavi se postupkom i procesnim subjektima utvrđivanja postojanosti uslova
Kao naučna disciplina bavi se postupkom i procesnim subjektima utvrđivanja postojanosti uslova
da je određeno delo izvršeno i izricanja krivičnih sankcija za počinjeni delikt.Cilj krivičnog
da je određeno delo izvršeno i izricanja krivičnih sankcija za počinjeni delikt.Cilj krivičnog
procesnog prava je da se na propisani način utvrdi postojanje krivičnog dela i odgovornost
procesnog prava je da se na propisani način utvrdi postojanje krivičnog dela i odgovornost
izvršioca, odnosno da se izrekne odgovarajuća krivična sankcija.Veza između kriminologije i
izvršioca, odnosno da se izrekne odgovarajuća krivična sankcija.Veza između kriminologije i
krivičnog procesnog prava odnosi se na tretman učinilaca krivičnog dela, u postupku utvrđivanja
krivičnog procesnog prava odnosi se na tretman učinilaca krivičnog dela, u postupku utvrđivanja
odgovornosti i izricanja sankcija.
odgovornosti i izricanja sankcija.
Kriminalistika
Kriminalistika
Ove dve naučne discipline su veoma uzajamno povezane.Osnovni cilj kriminalistike je
Ove dve naučne discipline su veoma uzajamno povezane.Osnovni cilj kriminalistike je
izučavanje naučnih metoda na utvrđivanju materijalnih činjenica, odnosno prikupljanja dokaza
izučavanje naučnih metoda na utvrđivanju materijalnih činjenica, odnosno prikupljanja dokaza
u vezi sa krivičnim delom i učiniocem.Najtešnji odnos između ove dve naučne discipline
u vezi sa krivičnim delom i učiniocem.Najtešnji odnos između ove dve naučne discipline
postoji kod proučavanja ličnosti delinkventa, gde su metodi proučavanja veoma slični ili
postoji kod proučavanja ličnosti delinkventa, gde su metodi proučavanja veoma slični ili
identični.
identični.
Kriminalna politika – ili politika suzbijanja kriminaliteta.
Kriminalna politika – ili politika suzbijanja kriminaliteta.
U najopštijem smislu može se definisati kao ukupnost svih oblika društvene reakcije na
U najopštijem smislu može se definisati kao ukupnost svih oblika društvene reakcije na
kriminalitet.Ova naučna disciplina teško bi mogla da egzistira bez njenog oslanjanja na krivično
kriminalitet.Ova naučna disciplina teško bi mogla da egzistira bez njenog oslanjanja na krivično
pravo i kriminologiju.Rezultati kriminoloških istraživanja predstavljaju polazište i osnov za
pravo i kriminologiju.Rezultati kriminoloških istraživanja predstavljaju polazište i osnov za
ostvarivanje funkcije kriminalne politike.
ostvarivanje funkcije kriminalne politike.
Penologija
Penologija
To je nauka o načinu i efikasnosti sistema izvršavanja kazni i drugih sankcija, sa aspekta
To je nauka o načinu i efikasnosti sistema izvršavanja kazni i drugih sankcija, sa aspekta
njihovog uticaja na resocijalizaciju ličnosti izvršilaca k.d. i suzbijanja kriminaliteta.Osnovna područja
njihovog uticaja na resocijalizaciju ličnosti izvršilaca k.d. i suzbijanja kriminaliteta.Osnovna područja
i pitanja penologije jesu sistem i organizacija kazneno-popravnih ustanova , klasifikacija i
i pitanja penologije jesu sistem i organizacija kazneno-popravnih ustanova , klasifikacija i
razvrstavanje osuđenika, načini i uslovi izdržavanja kazni.Posebno je značajna penološka disciplina
razvrstavanje osuđenika, načini i uslovi izdržavanja kazni.Posebno je značajna penološka disciplina
penološka andragogija koja se bavi pitanjima usavršavanja metoda, oblika i sredstava vaspitanja,
penološka andragogija koja se bavi pitanjima usavršavanja metoda, oblika i sredstava vaspitanja,
obrazovanja i prevaspitanja osuđenih lica.
obrazovanja i prevaspitanja osuđenih lica.
Viktimologija
Viktimologija
To je grana kriminologije koja se bavi izučavanjem žrtava k.d. i odnosa žrtve i izvršilaca.
To je grana kriminologije koja se bavi izučavanjem žrtava k.d. i odnosa žrtve i izvršilaca.
Predmet izučavanja viktimologije je pre svega ličnost žrtve k.d., njene bio-psihičke
Predmet izučavanja viktimologije je pre svega ličnost žrtve k.d., njene bio-psihičke
karakteristike i socijalna obeležja.
karakteristike i socijalna obeležja.
Socijalna patologija
Socijalna patologija
To je mlada naučna disciplina čiji je predmet izučavanja složen i odnosi se na kompleks ljudskih
To je mlada naučna disciplina čiji je predmet izučavanja složen i odnosi se na kompleks ljudskih
problema i posebne strane čovekove normalnosti i zdravlja.
problema i posebne strane čovekove normalnosti i zdravlja.
U najširem smislu, to su problemi koji se odnose na psihološke karakteristike i biološke
U najširem smislu, to su problemi koji se odnose na psihološke karakteristike i biološke
determinante ličnih i društvenih poremećaja koji se mogu okarakterisati kao patologija.
determinante ličnih i društvenih poremećaja koji se mogu okarakterisati kao patologija.
Pedagogija
Pedagogija
U najopštijem smislu to je nauka o vaspitanju. Ona se bavi, ne samo pozitivnim, već i negativnim
U najopštijem smislu to je nauka o vaspitanju. Ona se bavi, ne samo pozitivnim, već i negativnim
uticajem vaspitanja, koji, kako se u kriminologiji pokazalo znatno utiču na kriminalno ponašanje.
uticajem vaspitanja, koji, kako se u kriminologiji pokazalo znatno utiču na kriminalno ponašanje.
Zbog toga su rezultati njenih istraživanja veoma bitni sa aspekta uticaja etioloških faktora na
Zbog toga su rezultati njenih istraživanja veoma bitni sa aspekta uticaja etioloških faktora na
delinkvenciju.
delinkvenciju.
Psihologija
Psihologija
To je nauka koja se sistematski proučava psihički život čoveka, baveći se prvenstveno mentalnim
To je nauka koja se sistematski proučava psihički život čoveka, baveći se prvenstveno mentalnim
sadržajima i psihičkim procesima ličnosti.Kriminologija koristi znanja primenjenih disciplina
sadržajima i psihičkim procesima ličnosti.Kriminologija koristi znanja primenjenih disciplina
psihologije, naročito iz aspekta uticaja ličnih osobina i njihove povezanosti s ponašanjem koje
psihologije, naročito iz aspekta uticaja ličnih osobina i njihove povezanosti s ponašanjem koje
uslovljava delinkvenciju.
uslovljava delinkvenciju.
Psihopatologija
Psihopatologija
To je nauka o bolesnim duševnim pojavama, odnosno mentalnim poremećajima ličnosti.
To je nauka o bolesnim duševnim pojavama, odnosno mentalnim poremećajima ličnosti.
U kriminologiji zauzima značajno mesto u izučavanju određene kategorije delinkvenata, jer
U kriminologiji zauzima značajno mesto u izučavanju određene kategorije delinkvenata, jer
među delinkventima postoji i određeni procenat onih koji su duševno bolesni i poremećeni.
među delinkventima postoji i određeni procenat onih koji su duševno bolesni i poremećeni.
Sociologija
Sociologija
Kao opšta nauka o društvu, proučava strukturu i zakonitosti društvenih odnosa i procesa.Njen
Kao opšta nauka o društvu, proučava strukturu i zakonitosti društvenih odnosa i procesa.Njen
predmet proučavanja su određeni tipovi društvene zajednice, društvene grupe, ustanove i
predmet proučavanja su određeni tipovi društvene zajednice, društvene grupe, ustanove i
organizacije i oblici društvenog života ljudi.Na osnovu socioloških učenja i metoda razvile su se
organizacije i oblici društvenog života ljudi.Na osnovu socioloških učenja i metoda razvile su se
i mnogobrojne sociološke teorije u kriminologiji.Od ostalih naučnih disciplina iz aspekta
i mnogobrojne sociološke teorije u kriminologiji.Od ostalih naučnih disciplina iz aspekta
povezanosti sa kriminologijom treba pomenuti još filozofiju, statistiku, psihijatriju i dr.
povezanosti sa kriminologijom treba pomenuti još filozofiju, statistiku, psihijatriju i dr.
II ISTORIJSKI RAZVOJ KRIMINOLOŠKE MISLI
II ISTORIJSKI RAZVOJ KRIMINOLOŠKE MISLI
1.
1.
ANTIČKA MISAO O KRIMINALITETU
ANTIČKA MISAO O KRIMINALITETU
Kriminologija spada u red mlađih naučnih disciplina, koja se razvila u samostalnu naučnu
Kriminologija spada u red mlađih naučnih disciplina, koja se razvila u samostalnu naučnu
disciplinu početkom 19. veka.Međutim, misao o zločinu i zločincu stari su koliko i samo
disciplinu početkom 19. veka.Međutim, misao o zločinu i zločincu stari su koliko i samo
društvo.Sofisti su ovaj problem tretirali izučavajući motive ljudskog ponašanja uopšte, još u 5.
društvo.Sofisti su ovaj problem tretirali izučavajući motive ljudskog ponašanja uopšte, još u 5.
veku p.n.e.Teokrat je smatrao da su u ljudskom ponašanju dominantna tri osnovna motiva:
veku p.n.e.Teokrat je smatrao da su u ljudskom ponašanju dominantna tri osnovna motiva:
- zadovoljstvo,
- zadovoljstvo,
- bogaćenje i
- bogaćenje i
- čast.
- čast.
Hipokrat – antički filozof i lekar, ustanovio je tipologiju temperamenata, i danas aktuelnu u
Hipokrat – antički filozof i lekar, ustanovio je tipologiju temperamenata, i danas aktuelnu u
proučavanju endogenih faktora delinkvencije.
proučavanju endogenih faktora delinkvencije.
Prva značajnija shvatanja srećemo u antičkoj filozofskoj misli Aristotela i Platona.Platon u
Prva značajnija shvatanja srećemo u antičkoj filozofskoj misli Aristotela i Platona.Platon u
svojim radovima, pre svega u “Državi” ukazuje na dve vrste uzroka zločina: psihološke
svojim radovima, pre svega u “Državi” ukazuje na dve vrste uzroka zločina: psihološke
(unutrašnje) i fiziološke (spoljne).On je u fiziološke uzroke ubrajao fizičku konstituciju i
(unutrašnje) i fiziološke (spoljne).On je u fiziološke uzroke ubrajao fizičku konstituciju i
biološku degeneraciju.Po njemu, zločinac je osoba koja deluje pod uticajem strasti, motiva
biološku degeneraciju.Po njemu, zločinac je osoba koja deluje pod uticajem strasti, motiva
koristoljublja, iz neznanja, izvitoperenih seksualnih pobuda i psihičkog nereda.Takva ličnost u
koristoljublja, iz neznanja, izvitoperenih seksualnih pobuda i psihičkog nereda.Takva ličnost u
fiziološkom smislu je posebne fizičke konstitucije, kao izraz biološke degeneracije.
fiziološkom smislu je posebne fizičke konstitucije, kao izraz biološke degeneracije.
Sve to ima za posledicu nepopravljive krivce, rođene zločince, i za njih je po njemu jedini lek –
Sve to ima za posledicu nepopravljive krivce, rođene zločince, i za njih je po njemu jedini lek –
smrtna kazna.Smatrao je da svrha krivičnih zakona treba da bude više suzbijanje zločina nego
smrtna kazna.Smatrao je da svrha krivičnih zakona treba da bude više suzbijanje zločina nego
kažnjavanje krivca, da ima više preventivni nego represivni smisao.Zalagao se za određene
kažnjavanje krivca, da ima više preventivni nego represivni smisao.Zalagao se za određene
mere kažnjavanja i lečenja zločinaca, kao i za individualizaciju kazne.Po njegovom mišljenju
mere kažnjavanja i lečenja zločinaca, kao i za individualizaciju kazne.Po njegovom mišljenju
postoje zločinci koji se mogu popraviti i oni koji su za to nepodobni.
postoje zločinci koji se mogu popraviti i oni koji su za to nepodobni.
Aristotel zločincem smatra osobu koja izvršava delo jer je pokvarena ili je pod uticajem
Aristotel zločincem smatra osobu koja izvršava delo jer je pokvarena ili je pod uticajem
zločinačkih sklonosti ili navika.Zločnce je smatrao neprijateljima društva, koje je dužno da ih
zločinačkih sklonosti ili navika.Zločnce je smatrao neprijateljima društva, koje je dužno da ih
se oslobodi ili da ih leči.
se oslobodi ili da ih leči.
Italijanski pravnik Čezare Bekarija, začetnik ove škole, u svom delu “O zločinu i kaznama”
Italijanski pravnik Čezare Bekarija, začetnik ove škole, u svom delu “O zločinu i kaznama”
značajno je uticao da se njegove ideje ugrade u:
značajno je uticao da se njegove ideje ugrade u:
- Krivični zakonik Francuske iz 1791.,
- Krivični zakonik Francuske iz 1791.,
- Napoleonov krivični zakon iz 1813. i
- Napoleonov krivični zakon iz 1813. i
- Bavarski krivični zakon iz 1813., kao i
- Bavarski krivični zakon iz 1813., kao i
- Krivične zakone Srbije i Crne Gore.
- Krivične zakone Srbije i Crne Gore.
Prema njemu, zločin je prvenstveno izraz loših zakona, a ne posledica vladanja loših ljudi,
Prema njemu, zločin je prvenstveno izraz loših zakona, a ne posledica vladanja loših ljudi,
zbog čega zakoni treba da garantuju jednak tretman svih ljudi.
zbog čega zakoni treba da garantuju jednak tretman svih ljudi.
Nemački teoretičar Anselm Fojerbah, u svojim delima, između ostalog, definisao je i teoriju
Nemački teoretičar Anselm Fojerbah, u svojim delima, između ostalog, definisao je i teoriju
generalne prevencije, sa tezom da je svrha kažnjavanja sprečavanje potencijalnih kriminalaca da
generalne prevencije, sa tezom da je svrha kažnjavanja sprečavanje potencijalnih kriminalaca da
ne čine prestupe.
ne čine prestupe.
Engleski filozof i pravnik Džeremi Bentam isticao je da čoveka u devijantnom ponašanju vode
Engleski filozof i pravnik Džeremi Bentam isticao je da čoveka u devijantnom ponašanju vode
težnje za isticanjem.
težnje za isticanjem.
2. ANROPOLOŠKA ŠKOLA
2. ANROPOLOŠKA ŠKOLA
Antropološka škola javlja se sedamdesetih godina 19. veka kao reakcija protiv formalizma
Antropološka škola javlja se sedamdesetih godina 19. veka kao reakcija protiv formalizma
klasične škole.Teorijskim korenom ove škole smatra se delo “Poreklo vrsta” Čarlsa Darvina.
klasične škole.Teorijskim korenom ove škole smatra se delo “Poreklo vrsta” Čarlsa Darvina.
Iz darvinizma su nastala dva kriminološka pravca – antropološki i pozitivistički.Antropološku
Iz darvinizma su nastala dva kriminološka pravca – antropološki i pozitivistički.Antropološku
školu zasnovao je Čezare Lombrozo, s tezom da delinkvente karakterišu određena tipična
školu zasnovao je Čezare Lombrozo, s tezom da delinkvente karakterišu određena tipična
konstituciona obeležja degenerativnih karakteristika tela, posebno lobanje i lica.
konstituciona obeležja degenerativnih karakteristika tela, posebno lobanje i lica.
Prema Lombrozovoj klasifikaciji, razlikuju se kriminalni tipovi:
Prema Lombrozovoj klasifikaciji, razlikuju se kriminalni tipovi:
a) rođeni zločinci,
a) rođeni zločinci,
b) zločinci iz strasti,
b) zločinci iz strasti,
c) zločinci iz navike,
c) zločinci iz navike,
d) slučajni zločinci i
d) slučajni zločinci i
e) duševno bolesni zločinci.
e) duševno bolesni zločinci.
U antropološkoj školi posebno se ističe: tip tzv. konstitucionalnog kriminalca (zločinački tip).
U antropološkoj školi posebno se ističe: tip tzv. konstitucionalnog kriminalca (zločinački tip).
Lombrozo je, koristeći statističke metode i metode merenja, u svom delu dao i detaljnu sliku –
Lombrozo je, koristeći statističke metode i metode merenja, u svom delu dao i detaljnu sliku –
tzv. zločinačkog tipa.Takva slika odaje utisak delinkventa kao ljudskog degenerika, jednu vrstu
tzv. zločinačkog tipa.Takva slika odaje utisak delinkventa kao ljudskog degenerika, jednu vrstu
fizičke i moralne nakaze.Lombrozo je, radi potvrde svoje teorije “rođenog zločinca”, kao lekar
fizičke i moralne nakaze.Lombrozo je, radi potvrde svoje teorije “rođenog zločinca”, kao lekar
izvršio veliki broj obdukcija i ispitao 383 lobanje mrtvih italijanskih zatvorenika i 5907 živih
izvršio veliki broj obdukcija i ispitao 383 lobanje mrtvih italijanskih zatvorenika i 5907 živih
prestupnika, ukazujući na njihove anatomske, fiziološke i psihičke anomalije.U anatomske
prestupnika, ukazujući na njihove anatomske, fiziološke i psihičke anomalije.U anatomske
karakteristike degenerativne prirode ubrajao je sledeće karakteristike tela: nenormalno velika ili
karakteristike degenerativne prirode ubrajao je sledeće karakteristike tela: nenormalno velika ili
mala glava; asimetrija lica; mali i zdepasti rast, dugačke i klempave uši; nalik na šimpanzu;
mala glava; asimetrija lica; mali i zdepasti rast, dugačke i klempave uši; nalik na šimpanzu;
čudan izgled, udubljene i kose oči; malo i zakošeno čelo; velika vilica i jagodične kosti; kriv,
čudan izgled, udubljene i kose oči; malo i zakošeno čelo; velika vilica i jagodične kosti; kriv,
prćast i spljošten nos kod lopova, odnosno šiljat kod ubica; usne mesnate i otečene; brazde na
prćast i spljošten nos kod lopova, odnosno šiljat kod ubica; usne mesnate i otečene; brazde na
obrazima, kakve imaju neke životinje; kratka ili dugačka brada kao kod majmuna; defekti
obrazima, kakve imaju neke životinje; kratka ili dugačka brada kao kod majmuna; defekti
grudnog koša; inverzije genitalnih organa; predugačke ruke i veći broj prstiju. U funkcionalno-
grudnog koša; inverzije genitalnih organa; predugačke ruke i veći broj prstiju. U funkcionalno-
fiziološke nenormalnosti ubrajao je: neosetljivost na bol; daltonizam; oslabljeno čulo pipanja i
fiziološke nenormalnosti ubrajao je: neosetljivost na bol; daltonizam; oslabljeno čulo pipanja i
sl.Lombrozo je došao do zaključka da kriminalci imaju primitivniji tip moždane strukture, a
sl.Lombrozo je došao do zaključka da kriminalci imaju primitivniji tip moždane strukture, a
samim tim i ponašanja.Pod uticajem mnogobrojnih kritika tog vremena, Lombrozo je pored
samim tim i ponašanja.Pod uticajem mnogobrojnih kritika tog vremena, Lombrozo je pored
anatomskih karakteristika, u faktore delinkvencije počeo postepeno da uvodi i ekonomske i
anatomskih karakteristika, u faktore delinkvencije počeo postepeno da uvodi i ekonomske i
socijalne, ali kao sporedne – sekundarne. Lombrozova teorija je vremenom gubila na značaju,
socijalne, ali kao sporedne – sekundarne. Lombrozova teorija je vremenom gubila na značaju,
čemu je posebno doprineo engleski lekar Čars Goring, koji je proveravajući Lombrozovu tezu
čemu je posebno doprineo engleski lekar Čars Goring, koji je proveravajući Lombrozovu tezu
upoređivao hiljade osuđenika i vojnika jedne britanske vojne jedinice i došao do zaključka da
upoređivao hiljade osuđenika i vojnika jedne britanske vojne jedinice i došao do zaključka da
između te dve grupacije ne postoje nikakve evidentne razlike.Savremena shvatanja odbacuju
između te dve grupacije ne postoje nikakve evidentne razlike.Savremena shvatanja odbacuju
antropološku školu i njene pristupe kao nenaučne i jednostrane.
antropološku školu i njene pristupe kao nenaučne i jednostrane.
3. ITALIJANSKA POZITIVISTIČKA ŠKOLA
3. ITALIJANSKA POZITIVISTIČKA ŠKOLA
Posle klasične i kriminološke škole, to je novi pravac u kriminologiji orjentisan ka izučavanju
Posle klasične i kriminološke škole, to je novi pravac u kriminologiji orjentisan ka izučavanju
pozitivnih činjenica vezanih za izvršioca k.d. Za razliku od klasične škole, pozitivisti se okreću
pozitivnih činjenica vezanih za izvršioca k.d. Za razliku od klasične škole, pozitivisti se okreću
proučavanju sveta oko sebe, tumačeći ljudsko ponašanje determinacijama bioloških, psiholoških i
proučavanju sveta oko sebe, tumačeći ljudsko ponašanje determinacijama bioloških, psiholoških i
socijalnih faktora.Predstavnici ove škole su italijanski pravnici Enriko Feri i Rafaele Garofalo.
socijalnih faktora.Predstavnici ove škole su italijanski pravnici Enriko Feri i Rafaele Garofalo.
