ISTORIJA HELENSKE KNJIŽEVNOSTI

- Helenska književnost se razvijala prirodnim putem, bez ikakvog uticaja. Najpre se javlja

pesništvo

(kazivano i pevano), a zatim

počeci proze

, pre persijsko-helenskih ratova.

U pesništvu se najpre javlja

narodna pesma

lirska

epska

hijeratska

svetovna

, zatim

epopeja

umetnička monodijska

horska lirika

Onda kada su epopeja i lirika doživele vrhunac, razvija se

dijaloška drama

, koja u sebi udružuje

motive, likove, misli, osećanja i oblike starijeg pesništva. Uz pomoć drame razvile su se

antička

retorika, dijalektika i etika

. Zajedno sa dramom razvija se i

proza

istoriografska

(odgovara

epopeji), pa

filozofska

(podseća na liriku), a kasnije

besednička i retorička

- Događaji koji su uticali na razvitak helenske književnosti

- gubitak političke samostalnosti za Aleksandra Makedonskog i nastanak novih književnih središta.
- potpuna propast helenističkih monarhija, koje su međusobno ratovale i nisu mogle da se ujedine u
borbi protiv Rima.
- prevlađivanje nove ideologije- hrišćanske.

- Istorija helenske književnosti se može podeliti na 2 perioda:

1) KLASIČNI PERIOD

(PERIOD KNJIŽEVNOSTI U VREMENU NARODNE

SAMOSTALNOSTI)- ide do Aleksandra Makedonskog (do 300.god.p.n.e.). U tom periodu razvitak
helenske književnosti pisac izlaže po pojedinim književnim rodovima (odnosno ediografski). Od
Homera do persijsko-helenskih ratova različita helenska plemena su do vrhunca razvila najstarije
oblike pesništva, epiku i liriku, i počela pisati u prozi. Posle ratova atinska demokratija, zasnovana
na robovskoj privredi, doživljava procvat, a Atina postaje centar književnog života. Razvijaju se
drama i 3 roda proze: istoriografija, filozofija i besedništvo.

2) POKLASIČNI PERIOD

(PERIOD HELENIZMA)- od Aleksandra Makedonskog do cara

Justinijana. Aleksandrovim osvajanjima helenska kultura se raširila po zemljama na Istoku i stapala
se sa istočnjačkom kulturom, posredstvom Rimljana, i po zemljama na Zapadu. Poklasični period se
deli na 2 perioda:

- Aleksandrijski period

- ide od A.Makedonskog do 30.godine p.n.e, kada je poslednja helenistička

država izgubila svoju nezavisnost. U ovom periodu glavna središta književnog roda bili su
Aleksandrija (glavni grad egipatske monarhije), Antiohija i Pergam.
Za razliku od klasičnog perioda čija je književnost bila narodna, aleksandrijska književnost je
književnost škola, biblioteka i muzeja, te pesništvo nije namenjeno narodnoj masi, već manjem
krugu poznavalaca.

- Rimski period

- od osnivanja Rimskog carstva do 529.god. kada je car Justinijan zatvorio

poslednju   filozofsku   školu   u   Atini.   Najznačajnija   karakteristika   ovog   perioda   je   oslabljenje
pokrajinskog života, a kao posledica toga iseljavanje Helena u Rim u I veku n.e. Propada robovski
sistem   i   javlja   se   feudalno-kmetovski   poredak.   Stvara   se   nova   ideologija,   pišu   se   jevanđelja.
Helenizam   u   tom   periodu   postepeno   iščezava,   jer   ga   obara   hrišćanska   ideologija,   koja   je
prvenstveno bila ideologija robova, siromaha, slobodnjaka, a posle Milanskog edikta 313.god. i
religija imućnih slojeva.

- U oba perioda, klasičnom i poklasičnom, borba između siromaha i bogataša, robovlasnika i
robova, čini osnovnu suprotnost u helenskom društvu. Nosioci književnog stvaralaštva u oba
perioda bili su iz robovlasničke klase.

HELENSKA KNJIŽEVNOST

Helenska književnost obuhvata književno stvaralaštvo koje započinje Homerovim epovima

oko VIII veka p.n.e, a završava se oko 529.god. n.e, kada je vizantijski car Justinijan zatvorio
Platonovu Akademiju u Atini, poslednju filozofsku školu u antici

. Helenska književnost je

uticala na formiranje rimske književnosti, kao i na celokupnu kasniju evropsku književnost, kako u
tematici, tako i u oblikovanju gotovo svih književnih vrsta.
U vremenskom rasponu od 13 vekova u antici (8 pre n.e. i 5 n.e.) stvarali su mnogi pesnici i prozni
pisci, koji su jezikom i kulturom Grci, ali ne i rodom.

Natanak Homerovih epova, Ilijade i Odiseje

(najstariji spomenik helenske književnosti), koji se

stavlja oko 800.god. p.n.e,

obično se uzima za početak helenske književnosti

U VII i VI veku p.n.e. dolazi do razvoja grče lirike

(Alkej, Sapfa, Anakreont, Pindar).

U V i IV veku p.n.e. razvija se tragedija

. Najznačajniji predstavnici su

: Eshil, Sofokle, Euripid

Komedija se kao književna vrsta razvila nakon tragedije

. Najznačajniji komediograf:

Aristofan

Značajan doprinos svetskoj književnosti dale su i

helenska filozofija

(Platon, Aristotel),

istoriografija

(Herodot, Tukidid) i

retorika

(Isokrat, Demosten, Gorgije).

Poraz u bici kod Heroneje

338.god. p.n.e.

i gubitak političke samostalnosti

helenskih gradova-

država i njihovo potpadanje pod vlast Makedonije,

vladavina i osvajanja Aleksandra

Makedonskog

označavaju početak središnjeg razdoblja antike- helenizma

– podražavanje

helenskom načinu života; prihvatanje helenske civilizacije, korišćenje čistog grčkog jezika i stila.
To je omogućilo širenje helenske kulture- javljaju se nova kulturna središta- Aleksandrija u Egiptu,
Pergam u Maloj Aziji.

U doba helenizma se razvija nova antička komedija

(Menandar, Difil). Razvijaju se nove

književne vrste. Posebno je popularna

idila

(Teokrit)- kraća lirsko-epska pesma koja pruža

idealizovanu sliku svakodnevnog života.

Za kraj helenizma se uzima 30.godina p.n.e. kada je Rim zavladao Egiptom

male seoske Dionizije. Tužbalice satira su se počele deliti na odlomke i tada se između pojedinih
strofa uvode solističke deonice recitatora. Više se nije slavio samo spomen na mučeništvo boga
Dionisa, već su se spominjali svi značajni detalji iz života Dionisa-

ta pobožna ceremonija sa

horom nosila je naziv kiklički hor, u kojima je začetak i tragedije i komedije

. Kult Dionisa

sjedinio je u sebi duboku tugu, ali i beskrajnu veselost.

560.godine p.n.e.

Tespis

se pojavio u Atini i sa kola počeo da izvodi prve dramske prizore.

536. god.

Tespis je odneo pobedu na prvom takmičenju. Tespis je prvi ukinuo grubo mazanje lica

vinskim talogom. On je na lice stavio masku načinjenu od tkanine prelivene gipsom. Tako se
recitator preobrazio u glumca. Tužaljka junaka i žalopojka hora naizmenično se vezuju i povezuju u
dijaloge. Grčka maska daje sada tragediji ljudsko lice. U ovih 5 stoleća bile su ustaljene proporcije
tragedije i tragedija se delila na lirsku i dijalošku.
Satirična igra dovršava odvajanje šaljivog od ozbiljnog elementa. Tokom cele godine gozbe i
maskarade slavili su majku prirodu. Grupe seljaka okićeni vinskim lišćem, namazani belilom i
vinskim talogom nosili su veliki muški fetiš (falus) i

izvodili su grube šale, tzv.

komos

iz kojeg

proističe antička komedija

Komedija je preuzela ukosnicu od tragedije

, i ustanovila su se i

komička natecanja. Odigravaju se takmičenja pesnika i tragedije i komedije u pozorištu, i od svih
umetnosti na prvo mesto dolazi pozorišna umetnost. Magija pozorišta izaziva osećanja kakva su
samilost i strah. Dolazi do pročišćenja u duši gledaoca i to se zove

katarza

Tragedija evocira bolno rađanje poretka u 2 njegova vida: u religioznom se javlja sukob
čoveka i neba, dok u političkom dolazi do sukoba pojedinca u vlasti

. I na jednom i na drugom

planu nalazi se ideja središta zakona. Tragedija svoju pažnju usmerava na kraljeve. Radnja se odvija
na javnom mestu. Likovi su predstavljeni uz prisustvo hora. Atička komedija predstavlja svojevrsnu
narodnu skupštinu na sceni. Ona je bila nešto poput domaćih medija i štampe i pokazivala je
nemoral ljudi. Zaplet u komedijama je imao poučne priče. Hor na pozornici skida masku. Horovođa
proučava i prekorava svoje sugrađane i to se zove

paravaza

Pozorište

je državna ustanova čije troškove na sebe preuzimaju bogati građani. Predstave su

ujedno i takmičenja nad kojima narod vrši neposredni nadzor.

Arbitar

je žiri koji je narodno

nadmoćan. Velike Dionizije se slave početkom aprila i predstavljaju najsjajniju svečanost u tom
ciklusu različitih dešavanja. Traju 6 dana. Svečana povorka odlazi po statuu boga Dionisa i donosi
je, a zadnja 3 dana se održavaju razna takmičenja.
Dionisova pozorišta su imala drvena sedišta, bila su priljubljena uz drvo u obliku amfiteatra, imala
su polukružnu zgradu koja je zatvarala scenu (

skene

)- tu se nalazila scenografija, tu su se presvlačili

glumci, a na pročelju su se održavale predstave.

Orhestra

je središte tog igrališta, mesto gde se igra

i u sredini je bio mali Dionisov žrtvenik. Nije bilo ni zastora, ni zavese. Pročelje se naziva

proskenija

. Od IV veka igrali su na proskeniji tzv. današnjoj pozornici, i orhestra je vremenom

izgubila značaj. Ulazi u orhestru se nazivaju

paradoi

. Broj publike je išao do 30 000 gledalaca.

Žene u IV i V veku p.n.e. nisu imale pravo pristupa na komične predstave

. Vremenom je

zavedeno naplaćivanje ulaznica. Ulaskom i izlaskom hora ispred koga je išao svirač, svečano je
započinjala i završavala se dramska igra. Ovaj svirač je sedeo na timeli i svirao.
Pozorište u V veku je od drveta, a tek u drugoj polovini IV veka p.n.e, u vreme borbe sa Filipom
Makedonskim, državnik Likurg je sagradio kameno pozorište. Značaj tog pozorišta je u tome što je
ono postalo obrazac za sva stara i moderna pozorišta. Za najlepše helensko pozorište na svetu je
smatrano pozorište u Asklepijevu svetištu kod Epidaura u Argolidi, gde se sasvim jasno ističe
okrugla oshestra. Njega je sagradio Poliklet. Pozorište je imalo 3 dela:
- pozornicu sa pozorišnom zgradom oko nje
- orhestru- prvo u obliku kruga, pa polukruga u kojoj je igrao hor
- prostor za publiku
U pozorišnoj zgradi su bile prostorije za vežbanje, presvlačenje. Pročelje zgrade je bilo ukrašeno
dorskim stubovima, koji su sa svake strane bili napred pomaknuti i činili tzv.

paraskenije

. Među te

stubove su sastavljene obojene drvene ili platnene ploče, koje su obeležavale mesto gde se dešava
ono što se prikazuje (obično kraljevska palata). Ovako napravljena scena zvala se

proskenija

. Sa

obe strane pozornice su stajale prostrane prizme, koje su se vrtele oko svoje osovine, a služile su za
promenu scenarije. Orhestra je bila mesto za hor. Glumci su takođe bili u orhestri pred proskenijom.
Sa svake strane pozorišne zgrade i zidova kojima se gledalište završavalo, bili su ulazi na koje bi
hor i glumci dolazili na orhestru, ako ne bi došli iz pozorišne zgrade. Domaća lica su ulazila u
orhestru sa desne, a strana sa leve strane. Stara pozorišta su bila pod vedrim nebom i mnogo veća
nego današnja.

Glumci

- broj glumaca je bio ograničen i svi su bili muškarci. U početku je za sve uloge bio jedan

jedini glumac.

Eshil je uveo drugog, a Sofokle trećeg glumca

. Taj broj je ostao normalan i u

tragediji i u komediji. Prvi glumac se zvao

protagonist

, drugi

deuteragonist

, a treći

tritagonist

Glumci su bili veoma poštovani.
Pesnik je bio dužan da povede 2 pomoćnika- deuteragonista i tritagonista. Najveće i najteže uloge
pripadaju drugom glumcu, a trećem glumcu pripadaju uloge koje su potrebne za motivaciju ili za
razvitak ili završetak radnje. Njemu pripadaju i deus ex machina (na spravi

ekiklemi

pojavljivali bi

se bogovi kad im je trebalo da svojom rečju preseku čvor zamršene radnje) i lica što govore prolog.
U prvo vreme lica svojih drama prikazivali su sami pesnici (Eshil i Sofokle), a to je kasnije
napušteno.
Maske su činile da glumcu glas bude jači, a muškarci su morali da glume i ženske uloge. Maske-

obrazine

su obično bile od platna, a u najstarije vreme su bile od kore- imale su na prednjoj strani

širok otvor za usta i dva manja za oči. Crte lica su morale odgovarati karakteru i glavno
raspoloženju uloge; postojale su maske za tragediju i za komediju. Tragične maske su imale na čelu
trouglasto produženje pokriveno veštačkom kosom. Muške maske su bile tamne, a ženske bele.
Razlikovale su se tipične (karakterne) i netipične (individualne) maske. Tipične su služile za svu
vrstu ljudi, a netipične za pojedina lica.
Što se odela tiče, u tragediji su prikazivani heroji koji su veći od običnih ljudi- to je tragičkom odelu
i bio cilj- da poveća stas glumaca. Donje odelo je bilo dug, boran, šaren

hiton

sa rukavima, koje se

visoko opasivalo i dopiralo do nogu. To je bila starinska svečana nošnja, a u tragediji su ga nosila
sva lica. Gornje odelo je bila

himatija

koja se omotavala oko celog tela, ili

hlamida

koja se

omotavala oko levog ramena, pa se na desnom pričvršćavala kopčom. Kostim purpurni plašt je bio
određen za ratnike, crni kostim za onoga ko tuguje, uprljan kostim za begunca itd. Kratka kosa je
bila znak nesreće, a dugi rep je bio za kraljevskog vojskovođu itd.
Odeća u komediji se više približavala odeći u običnom životu. Da bi bili viši, tragički glumci su
nocili obuću sa veoma visokim drvenim đonovima, a komički prostu obuću da ih ne bi sprečavala u
igrama i brzim pokretima. Glumac je morao biti vešt u deklamaciji i pevanju u melodramskom
prikazivanju, odnosno deklamaciji uz pratnju frule morao se valjano služiti gestikulacijom i bar
nešto   igrati.   Morao   je   paziti   na   korektan   izgovor.   Moralo   se   vežbati   pamćenje,   jer   na   staroj
pozornici   nije   bilo   šaptača.U   tragediji   je   kretanje   moralo   biti   polagano   i   dostojanstveno   (zbog
odela), a u komediji je kretanje slobodnije. Bilo je i ritmičke umetnosti (pokret jedne ruke treba da
je   praćen   pokretom   druge   ruke).   Pozorišta   su   svugde   građena,   a   broj   glumaca   je   rastao.   U
Demostenovo doba, glumci su putovali od grada do grada. Osnivana su udruženja koja su se zvala
Dionisovi umetnici.
Glavna svrha glumaca je bila negovanje kulta Dionisu i drugim bogovima priređivanjem pozorišnih
nadmetanja. Na čelu glumačkog udruženja je bio predsednik koji j biran na godinu dana. Postojao je
i blagajnik.

Hor

- prema glumcima stoji hor, iz koga je tragedija i postala. Za hor se morao starati

horeg

, čija

se služba nazivala

horetija

, a pripadala je među tzv. liturgije, odnosno radnje za narod.

Između 465-460.god.p.n.e. uvedena je

skenografija

Arhont

je određivao kom će pesniku koji

horeg postaviti da spremi hor. Horeg je morao da sastavi, spremi, obuče hor, da nađe frulaše i
učitelja koji će uvežbavati hor.
Hor je u tragediji bio sastavljen od 12 horeuta, kasnije za Sofokla od 15, a u komediji od 24.
Sastojao se iz više vrsta- u prvoj su stajali nalepši i najbolji horeuti. Srednji od njih je bio horovođa,

ANTIČKI TRAGIČARI

Eshil

je rođen 525.godine p.n.e. u Eleusini, blizu Atine. Pored Sofokla i Euripida, jedan je od

najznačajnijih pesnika antičke tragedije.
Stvara u vreme kada demokratski poredak u Atini odnosi pobedu nad tiranijom. Učestvovao je u
borbama kod Maratona i Salamine. Salaminsku pobedu je opevao u tragediji Persijanci.

Eshil je pisao elegije, epigrame, tragedije i satirske drame

. Napisao je 90 drama, 79 je poznato

po naslovu, a

sačuvano je samo 7 tragedija

: organska celina,

trilogija

Orestija

Agamemnon,

Hoefore

(Pokajnice) i

Eumenide

Hiketide

(Pribeglice),

Persijanci, Sedmorica protiv Tebe,

Okovani Prometej

. Na tragičarskim nadmetanjima pobeđivao je 13 puta.

Poetičke odlike- Eshil je

građu za svoje tragedije preuzimao iz mitova, odnosno iz priča o

herojima i bogovima

zabeleženih u Homerovim epopejama, u Hesiodovu Katalogu žena i u

horskoj lirici.

U svojim tragedijama

Eshil pokreće

pitanja odnosa čoveka i boga, države i

pojedinca, sudbine i slobode, odnosa čovekovog života i njegovog smisla

. Kod Eshila nad

ljudskim delanjem stalno je prisutna viša, božanska volja i mudrost. Mitove podvrgava etičkoj
kritici   nastojeći   da   prikaže   bogove,   naročito   Zevsa,   kao   moralno   savršenstvo,   ističući   njihovu
mudrost i pravednost- zastupnik je mitologijskog veka, veka religioznog misticizma i verovanja u
neograničenu moć besmrtnih bogova i u potpunu čovekovu zavisnost od "sudbine". Zbog toga su
njegove   drame   –   apstrahujući   plemenit   rodoljubivi   zanos   –   uglavnom   pune   strahota   starih
religioznih tradicija, a božja osveta i sudbina glavni su njihov predmet. Delovanje bogova nije izraz
njihove samovolje, već pravednosti kojom oni uspostavljaju narušenu ravnotežu u poretku stvari.
Međutim, Eshilovi bogovi nisu uvek dobri i pravedni, a sudbina opet nije uvek sasvim kruta i
neumoljiva.
Eshil   se

svojim

sačuvanim

tragedijama bavi prikazivanjem čovekove krivice i njenog

otkajanja

Krivica se zasniva na čovekovoj

teomahiji

, odnosno pobuni protiv opštih, iskonskih

načela ili posebnih božanskih zakona. Kada se čovek drzne da sruši poredak uspostavljen
božanskom pravdom, izaziva gnev bogova, čuvara mere i poretka.

Glavna tema

njegovih

sačuvanih tragedija je

prikazivanje takve krivice i njeno nužno otkajanje, ispaštanje

. U

Okovanom Prometeju je prikazana teomahija titana Prometeja. On se usprotivio Zevsu, koji je
nameravao da uništi nesavršeni ljudski rod, hoteći da stvori savršenije ljude. Zbog prksone borbe
protiv vrhovnog boga i čovekoljublja, trpi strašne muke u okovima. Rshilov Prometej je
simbolizovao ljudsku neobuzdanu težnju za napretkom za koju ne postoje prepreke i koja se ne
plaši nikakvih stradanja.
Kod Eshila se

teomahijska krivica predaka prenosi i na potomstvo

(u Sedmorici protiv Tebe i

Orestiji)- gresima predaka se pridružuju gresi potomaka, kao uzrok njihovog stradanja i ispaštanja.
Po Eshilu,

čovekovu sudbinu određuje njegov karakter

. Nesrećnu sudbinu čovek stvara sam

sebi: božanstvo ne interveniše dok je čovek moralno čist, dok ne udari na vrednosti koje su postavili
bogovi,   za   šta   sam   snosi   odgovornost.   Eshil   propoveda   staro   etičko-religiozno   načelo   "ničega
previše, ništa preko mere" (kao, na primer, i Herodot). Nesrećna sudbina, božanska kazna, izazvana
je  tek  teomahijskim delovanjem  čoveka.  Čovek  svojim  delovanjem  izaziva  nesrećnu  sudbinu  i
stradanje.
Pored toga,  u svojim delima slavi atinsku demokratiju, veliča novi poredak i u njemu vidi snagu
koju država crpe. Tako da i mit kod Eshila doživljava preobražaj prema demokratskom idealu
države.
Eshil je

uveo drugog glumca

, pa time omogućuje dramski sukob,

smanjio horske delove

, takođe

pojačao značenje dijaloga

, upotrebljavao je i ukrašavanje, a

pripisuje mu se i izum teatralnih