Seminarski rad iz predmeta
FINANSIJSKI MENADŽMENT
PENZIONE ŠEME I PRIVATNI PENZIONI FONDOVI
Mentor:
Studenti
:
2. POJAM I OBLICI PENZIONOG OSIGURANJA
Svaki čovjek u svom životnom vijeku prolazi kroz tri faze. Prva
faza je period od rođenja do prve plate, u kojoj je izdržavan
najčešće od članova porodice. U drugoj fazi pojedinac
ostvaruje dohodak kojim finansira svoje troškove i troškove
svoje porodice. Treća faza je životna dob u kojoj pojedinac
ima sve manje sposobnosti da zaradi vlastiti dohodak. Cilj
svakog pojedinca je da u toj završnoj životnoj dobi bude
ekonomski obezbjeđen, tj. da sebi i porodici obezbjedi
određeni stepen ekonomske sigurnosti. Mogućnost nedostatka
sredstava za normalan život u starijoj životnoj dobi bit je rizika
penzionog osiguranja. Da bismo upravljali spomenutim rizikom
osnovna tehnika je zadržavanje - prikupljanje sredstava u
zreloj životnoj dobi potrebnih za podmirenje troškova u starijoj
životnoj dobi.
Penziono osiguranje je institucionaliziran oblik štednje, gdje pojedinac uplaćuje
doprinose ili premije za vrijeme radnog vijeka, da bi po konačnom prestanku radnog
odnosa stekao pravo na penzione naknade. Dakle, penziono osiguranje omogućava
pojedincu da na osnovu uplata doprinosa i prinosa na investirana sredstva doprinosa,
odnosno plaćanja premija, poslije predviđenog broja godina ima redovna periodična
primanja. Periodična primanja su najčešće mjesečna, tromjesečna, polugodišnja ili
godišnja i nazivaju se penzije ili penzione naknade.
Kako današnja populacija u prosjeku živi duže nego ijedna dosadašnja generacija sve
su veće potrebe za sredstvima u starijoj životnoj dobi. Javljaju se i dodatni problemi kao
npr. nadoknade za porodicu usljed prerane smrti pojedinca ili njegove prijevremene
smanjene radne sposobnosti.
Penziono osiguranje se može pojaviti u više oblika. Ti pojavni oblici se dalje dijele na
različite vrste penzionih sistema. U većini razvijenih zemalja penzijske nadoknade mogu
se ostvariti na tri načina:
a) Socijalnim osiguranjem tj. penzijskim osiguranjem u okviru socijalnog osiguranja;
b) Penzijskim osiguranjem sponzoriranim od poslodavca kroz osnovne i dopunske
modele u koje se uključuju i zaposleni;
c) Indvidualnim penzijskim osiguranjem.
4
3. VRSTE PENZIONIH SISTEMA
U penzionom sistemu akumuliraju se velika novčana sredstva čija je osnovna
karekteristika dugoročnost. Upravljanje ovim sredstvima odvija se putem penzionih
fondova koji predstavljaju jedne od najznačajnijih institucionalnih investitora na
finansijskom tržištu. Osnovna podjela penzionih fondova/sistema/shema je na:
a) Javne penzione fondove ili sisteme javnog (državnog) penzionog osiguranja
b) Privatne penzione fondove ili sisteme privatnog penzionog osiguranja
3.1.
Javno penziono osiguranje
Gotovo da ne postoji država u svijetu u kojoj ne postoji neki od programa javnog
penzionog osiguranja. Procjenjuje se da je oko 40% zaposlenih i oko 30% populacije
starih u svijetu obuhvaćeno programima javnog penzionog osiguranja. U starijim
penzionim sistemima, programom javnog penzionog osiguranja prvo su bili pokriveni
zaposleni u državnoj administraciji. U pojedinim zemljama, međutim, određene strukture
stanovništva su i dalje obuhvaćene posebnim javnim penzionim programima, kao što su
zaposleni u državnoj administraciji i vojsci, kao i zaposleni koji penziona prava ostvaruju
pod povoljnim uslovima u odnosu na opšte.
Apsolutno dominirajući princip u finansiranju penzijskih isplata je pay-as-you-go princip,
uz formiranje odgovarajućih rezervi kojima
bi se obezbjedila isplata ovih prava u
narednih nekoliko mjeseci. Izvor prihoda
predstavljaju doprinosi iz zarada
zaposlenih i poslodavaca, ili, što je
najčešći slučaj, i jednih i drugih. Međutim,
kao i u sistemu socijalnog osiguranja, i u
slučaju sistema javnog penzionog
osiguranja praktično je mali broj zemalja
kod kojih su tekući doprinosi dovoljna
osnova za isplatu tekućih penzionih
prava. Država se pri tom javlja kao nužni
intervent, bilo da to čini iz opštih
budžetskih prihoda ili iz nepopularnih
izvora kao što su posebni porezi na
alkohol, duhan, benzin, luksuzna roba,itd.
5
3.2.
Privatno penziono osiguranje
Privatni penzioni sistemi predstavljaju planove u kojima posebno osnovane institucije,
neovisno od države, preuzimaju obaveze i isplaćuju penzione naknade. U nekim
zemljama djelomično ili u potpunosti čine zamjenu za javne penzione sisteme s
kojima postoje paralelno. Njima mogu upravljati poslodavci, penziono društvo, ili neko
treće pravno lice. Nešto kasnije, u nastavku rada posebno ćemo se osvrnuti na
privatne penzione fonodove.
Penzione sisteme dalje možemo podijeliti na:
a) „pay as you go“ penzione sisteme i
b) „fully funded“ ili „capitalized“ penzione sisteme.
3.3.
„Pay as you go“ sistem
Penzioni sistem 'pay as you go' (tekući koncept ili sistem tekućeg finansiranja) je
takav sistem u kome se penzioni fondovi ne akumuliraju, tako da radnici, poslodavci i
vlada finansiraju penzionere obaveznim doprinosima i premijama. Sredstva doprinosa
populacije zaposlenih se u toku godine koriste za isplate penzionih naknada u istoj
godini. Sredstva doprinosa prikupljena u fond se odmah kroz penzione naknade
isplaćuju penzionerima.
Ovaj sistem funkcionira u zemljama gdje dominira mlađe stanovništvo kao i u brzo
rastućim ekonomijama. Trend starenja stanovništva uzrokuje povećanje stope
doprinosa, odnosno poskupljuje rad i podstiču evaziju (izbjegavanje plaćanja
doprinosa). Sve ovo dovodi do potrebe investiranja od strane države. Zbog prisutnog
deficita kod nekih zemalja država intervenira sredstvima iz budžeta ili dodatnim
porezima. Većina javnih penzionih sistema bazira se na „pay as you go“ sistemu
finansiranja, te je u većini zemalja u kojim egzistira u krizi. Zbog toga su reforme ovih
sistema nužne, i uglavnom se odvijaju u tri osnovna pravca:
a) razvijanje fundiranih penzionih programa uz smanjenje utjecaja javnog
penzionog sistema;
b) korigiranje stope doprinosa, te godina potrebnih za odlazak u penziju i
indeksiranje penzionih naknada;
c) povećanje poreza u drugim oblastima koje će se koristiti za pokriće rashoda
javnog penzionog osiguranja.
7
