BOSNA I HERCEGOVINA
FEDERACIJA BOSNE I HERCEGOVINE
KANTON SARAJEVO
SARAJEVO KOLEDŽ
TRENING U METABOLIČKIM ZONAMA
Tjelesni i zdravstveni odgoj
Maturski rad
Elhan Čajić
Mentor: Amir Delić, prof.
Sarajevo, maj 2015. godine
Maturski rad
Elhan Čajić
Trening u metaboličkim zonama
kako koje sredstvo treba da se primijeni, kao i kakvo opterećenje pri tome treba dati u
određenim intervalima.
Očito je da se sredstva, metode i opterećenja ne mogu izolovano posmatrati, analizirati i
primijenjivati, već ih je potrebno riješavati kao međuzavisne i međusobno uslovljene elemente
prilikom konstruiranja, komponovanja, programiranja i operacionalizovanja trenažnog procesa,
kako bi se mogli sagledati i analizirati željeni efekti treninga.
2.1. Sredstva koja direktno utječu na sportski uspjeh
Sredstva koja direktno utječu na sportski uspjeh (situacione, imitacione vježbe) u pojedinim
granama sporta podrazumijevaju sredstva koja su po strukturi, karaktreru i intenzitetu
opterećenja veoma bliska aktivnostima koja se izvode na takmičenju, odnosno pokazuju
najvecu povezanost sa postignutim sportskim učinkom. U zavisnosti od usmjerenosti pojedinih
sredstava, mogu se razlikovati:
■ sredstva koja su usmjerena na usvajanje formi kretanja (najčešće se primjenjuju prilikom
obučavanja tehnike),
■ sredstva koja su usmjerena na razvoj dominantnih i relevantnih sposobnosti i karakteristika
sportista (morfološke, funkcionalne, motoričke, kognitivne, konativne i dr.).
Kao što je poznato, između navedenih pravaca postoji određeni međusobni odnos i ponašanje,
jer da bi se mogla razviti neka relevantna antropološka sposobnost ili karakteristika od koje
prvenstveno zavisi uspješnoj u nekoj sportskoj aktivnosti, neophodno je na racionalan,
ekonomičan i optimalan način usvojiti i relevantnu kretnu (tehničku) strukturu, pomoću koje je
potrebno izvršiti djelovanje na svrsishodan razvoj željenih antropoloških karakteristika.
U vezi s tim, valja naglasiti, da se metodika vježbanja (obučavanja) pojedinih tehničkih
elemenata u današnjoj praktičnoj aktivnosti još uvijek više sprovodi na osnovu tradicije, i
skustva i intuicije, a veoma malo na novokonstruisanim, selekcionisanim i putem
eksperimenata provjerenim situacionim i eksperimentalnim tretmanima kretnih struktura,
usmjerenih na to, da se sa što manjom učestalošću i količinom (brojem) optimalnih struktura,
postignu što brži i veći efekti u vježbanju (obučavanju, učenju, treningu) pojedinih finalnih
tehničkih situacionih elemenata.
4
Maturski rad
Elhan Čajić
Trening u metaboličkim zonama
Samo primjena trenažnih opterećenja visokog intenziteta kod sportista dovode do znatnog
poboljšanja sposobnosti za oksidaciju u skeletnim mišićima, dok trening niskog intenziteta
opterećenja ne izaziva u dovoljnoj mjeri poboljšanje aerobnog kapaciteta. Prednost primjene
sredstava visokog intenziteta ogleda se u tome, da su takva sredstva po svojoj strukturi,
karakteru i intenzitetu izvođenja sasvim bliska onim koji se javljaju na takmičenju, i time
doprinose povećanju radne sposobnosti sportiste u situacionim uslovima.
2.2. Sredstva koja indirektno utječu na sportski uspjeh
Sredstva koja indirektno utječu na sportski uspjeh (bazične, pripremne vježbe) podrazumijevaju
sredstva koja su usmjerena na razvoj sposobnosti i karakteristika sportista, koje nisu specifične
za određenu sportsku aktivnost, ali na procese specijalizacije djeluju putem transformacije u
specifične sposobnosti i karakteristike, s obzirom da su sa njima u određenim relacijama. Prema
tome, sa njihovim razvojem indirektno se razvijaju i sposobnosti i karakteristike od kojih
prvenstveno zavisi sportski rezultat. Iz tih razloga, prilikom odabiranja sredstava koja
indirektno utječu na formiranje rezultata u pojedinim granama sporta, potrebno je voditi računa
da rješavaju zadatke koji imaju, prije svega, sličnost po karakteru nervno-mišićnih naprezanja,
srodnost u obliku, dinamici kretanja, koja usmjeravaju razvoj koordinacionih sposobnosti, a sa
time i režim rada organizma u cjelini.
Dakle, sredstva treninga koja su usmjerena na razvoj primarnih antropoloških sposobnosti i
karakteristika, moraju biti konstruisana (odabrana) u smijeru, da se njihova promjena vrši pod
utjecajem već prethodno usvojenih (obučenih, automatizovanih) kretnih struktura (vježbi,
sadržaja). Pri tome postoji poznato pravilo, da bez obzira koja je osnova u izboru programskih
sadržaja (sredstava), veću prednost će imati sadržaji većeg kompleksiteta, odnosno kojima se
istovremeno postiže veći broj ciljeva. Prilikom takvog pristupa i postupaka, neophodno je
uzimati u obzir najmanje tri međuzavisne komponente:
■ trajanje rada,
■ veličina nadražaja,
■
intervali odmora
.
2.2.1. Trajanje trenažnog rada
5
Maturski rad
Elhan Čajić
Trening u metaboličkim zonama
Iz ovoga se lako mogu izvući zaključci, da primijenjeni trenažni nadražaji moraju biti takvog
intenziteta opterećenja, koji izazivaju adaptacione procese (tipa na nivou praga nadražaja), jer
ako cilj u sportsko-trenažnim aktivnostima promjena stanja sportiste, odnosno optimalan razvoj
(promjena) njegovih sposobnosti i karakteristika, onda je to moguće postići jedino u uslovima
progresivnog i diskontinuiranog (intervalnog) intenziteta opterećenja, zbog čega je intenzitet
nužno analizirati u vezi sa intervalima rada i odmora.
2.2.3. Intervali odmora
Intervali odmora u toku trajanja trenažnog rada kojima se ponavlja proces treninga radi
sprovođenja utjecaja na razvoj sposobnosti i karakteristika sportista predstavljaju nužnost, zato
što je ljudskom organizmu svojstvena periodičnost rada i odmora, odnosno između potrošnje i
obnavljanja energije.
Naime, ljudski organizam nije konstruisan da posjeduje sposobnost da sprovodi pretežno
kontinuirana opterećenja iznad pražnog opterećenja. Iz tih razloga je, pored intenziteta i veličine
nadražaja, neophodno voditi računa o obnavljanju energije, dakle fazama odmora, upravo
vrijeme kada se odvijaju fiziološke promjene pod utjecajem treninga.
Kada je potrebno da uslijedi novi nadražaj na organizam sportiste, neophodno je voditi računa o
odgovarajućim metaboličkim procesima, koji se mogu manifestovati na nekoliko načina:
■ ako su metabolički procesi brži, novi će nadražaji moći nastupiti ranije, pri čemu je potrebno
imati na umu da su kod različitih ljudi oni različiti, pa će shodno tome oni uslijediti i u različito
vrijeme,
■ ako metabolički procesi duže traju, obnavljanje energije će biti proporcionalno njenom
utrošku,
■ ako su metabolički procesi povećani, organizam na njih reaguje stvaranjem energetskih
potencijala koji su veći od onih koje organizam gubi u toku trenažne aktivnosti.
7
