Diplomski rad: Uloga i organizacija trezorskog poslovanja budžetskih korisnika
UVOD
Preporukama Međunarodnog monetarnog fonda, Svjetske banke i drugih finansijskih
institucija u svijetu, za zemlje u tranziciji ocijenjena je neophodnost reforme javnih
finansija i budžetskih funkcija, te posebno unapređivanje i poboljšavanja upravljanja
finansijama države.
Kako su ministarstva finasija, postupno gradeći nov pristup državnim finansijama,
gradila i svoje mjesto u finansijskim sistemima zemalja u tranziciji, s naglaskom na
kvantitet rasporeda (alokacije) javnog novca i načina njegova trošenja, tako se sve više
javljala potreba za uspostavljanjem trezora kao centralnog mjesta razvoja i unapređivanja
finansijskog planiranja i upravljanja budžetom.
U BiH je usvojen Zakon o trezoru institucija BiH 8. septembra 2000. godine, čime je
uspostavljen Trezor i u našoj državi. Što predstavlja bitan proces u budžetskom sistemu,
sve do razine lokalne vlasti.
Riječ trezor potiče od latinske riječi thesaurus i ima brojna značenja. Prvenstveno, trezor
označava riznicu, blago, kasu, bančin pretinac, odnosno sef. Savremena teorija i praksa
imaju težak zadatak da definišu tezor, obuhvate i objasne sve njegove drastično rastuće
funkcije
.
Trezor je osnovna organizaciona jedinica unutar Federalnog ministarstva finansija i
ministarstva finansija kantona, u kojima se u skladu sa zakonom i drugim propisima
obavljaju poslovi koji se odnose na planiranje izvršenja i izvršenje budžeta Federacije,
kao i budžeta Kantona, vođenje računovodstva i računovodstvenih politika, upravljanja
novcem i vođenja jedinstvenog računa trezora, otplate duga, izdavanja garancija, novih
zaduženja, upravljanje neangažovanim sredstvima i imovinom.
1
Diplomski rad: Uloga i organizacija trezorskog poslovanja budžetskih korisnika
1. SISTEM TREZORA
Posebnu ulogu u upravljanju budžetom ima trezor ili riznica koja posredstvom funkcije
upravljanja gotovinom i javnim dugom procjenjuje potrebe za zaduživanjem, te na taj
način upravlja likvidnošću i javnim dugom. Institucionalni okvir riznice i trezorskog
poslovanja podrazumijeva uspostavljanje na svim nivoima vlasti: lokalnih zajednica,
središnje vlasti, državne vlasti.
Sistem trezora podrazumijeva da svi mogu dati nalog za plaćanje ali samo odjel trezora
može dati odobrenje da se taj nalog obavi. Trezor putem ovog mehanizma djeluje
preventivno na potrošnju. Sistem trezora povezuje sistem plaćanja i računovodstva.
Centralizovanji pristup moguće je postići uz visok stepen informatizacije . Posredstvom
sistema trezora i tehnika upravljanja budžetom obezbjeđuje se upravljanje novčanim
tokovima (uplate, isplate), računovodstvene evidencije, koje se obavljaju po uplatnim i
isplatnim računima, i utvrđuje visina potraživanja i obaveza.
Trezor je odgovoran za:
finansijsko planiranje,
izvršenje budžeta,
upravljanje gotovinom: depozitima u domaćoj i ino valuti i utvrđivanje
kratkoročnih potreba za finansiranjem i
finansiranje budžetskog deficita.
1
Upravljanje budžetom i javnim rashodima putem trezora osigurava se fiskalna disciplina,
te njegovo organizaciono ustrojstvo se odnosi na:
Upravljanje gotovinom i javnim dugom,
Računovodstveno i finansijsko izvještavanje, i
Izvršenje budžeta.
Trezor prima sve podatke u cilju planiranja novčanih tokova, i to:
dnevno stanje na jedinstvenom računu;
prognoze svih priliva;
prognoze svih izdataka;
plan otplate duga;
plan pozajmljivanja i
konjuktorna kretanja kroz analizu makroekonomskih parametara.
Uloga trezora u dijelu izvršenja budžeta ogleda se u radnjama koje obuhvataju pregled i
odobravanje zahtjeva za plaćanjima, sa nepotpunom dokumentacijom i listom prioriteta
koja se utvrđuje u Zakonu o izvršenju budžeta.
1
Kešetović I., Finansije (Javne i monetarne), CPA-Tojšići, Tuzla, 2009. str.529
2
Diplomski rad: Uloga i organizacija trezorskog poslovanja budžetskih korisnika
Slika br.1. Glavne funkcije trezora
3
1.2.1. Upravljanje gotovinom
Upravljanje novčanim sredstvima fundamentalna je zadaća trezora. U toj funkciji je
sadržana kontrola novčanog toka na računima države i operativne zadaće vezane za
prikupljanje javnog novca i izvršenje plaćanja. Minimalna odgovornost trezora odnosi se
na osiguravanje potpune, pravovremene i tačne informacije o novčanom toku i
provođenje određene kontrole nad prilivom i odlivom sredstava na računima države.
Upravljanje sredstvima obuhvata sledeće:
a) na strani prihoda i izdataka:
jedinstveni račun trezora
prikupljanje izvornih i drugih prihoda i primitaka budžeta kao i
vanbudžetskih fondova,
3
Ibidem
4
Diplomski rad: Uloga i organizacija trezorskog poslovanja budžetskih korisnika
upoređivanje odnosa s bankarstvom radi kontroliranog usmjeravanja
prikupljenih prihoda države koji se uplaćuju u bankama,
kontrolu prikupljanja prihoda države kroz banke i
raspoređivanje prihoda između centralne i lokalne države prema zakonu.
b) na strani izdataka:
jedinstveni račun trezora i podračuni budžetskih korisnika,
dodjeljivanje i raspoređivanje novčanih sredstava budžetskim korisnicima
prema utvrđenim pravilima, mjerilima ili limitima kako bi izvršili plaćanje
svojih izdataka,
provjera, odobravanje i obrada zahtjeva za plaćanje izdataka koje
budžetski korisnici šalju na izvršenje plaćanja sa jedinstvenog računa
trezora ili
automatizirano izvršenje plaćanja po utvrđenim namjenama budžetskih
korisnika prema utvrđenim mjerilima.
1.2.2. Upravljanje javnim dugom
Javni dug se može definirati kao akumulirana pozajmljena sredstva države, odnosno
zbir svih potraživanja koja prema državi imaju njeni povjerioci u određenom
trenutku. Ovisno o tome duguje li država povjeriocima u zemlji ili inozemstvu,
razlikuje se unutašnji i vanjski dug.
Pod upravljanjem javnim dugom podrazumijevamo donošenje odluka o refinansiranju
i otplati javnog duga, konverziji i reprogramiranju duga, emsiji novog duga, i izboru
ročne strukture javnog duga.
4
Prema zakonu o trezoru institucija BiH donešenog 2000
godine, trezor je odgovoran za upravljanje javnim dugom BiH.
Trezor obavlja sljedeće poslove u vezi sa upravljanjem vanjskim dugom:
a) Pripremanje garancija i ostalih kreditnih sporazuma između Bosne i Hercegovine
i entiteta i između ostalih kreditora, uključujući i međunarodne kreditore, lokalne
vlade i javna preduzeća.
b) Kontrolisanje preuzete obaveze entiteta da mjesečno plaćaju 1/12 procijenjenog
godišnjeg duga na račun Servisiranja vanjskog duga otvorenog u Centralnoj
banci. U slučaju da nema dovoljno sredstava na računu za Servisiranje vanjskog
duga za vršenje mjesečnih isplata Trezor će načiniti izvještaj o dodatnim iznosima
potrebnim za servisiranje duga i obavijestit entitete o potrebnoj isplati
nedostajućih srestava u korist računa za Servisiranje vanjskog duga otvorenog kod
Centralne banke.
c) Davanje stručne podloge u pregovorima o novim zajmovima i sprovođenje
procedura u vezi sa novim vanjskim dugovima Bosne i Hercegovine, alociranje
novog duga na entitete zasnovano na principu krajnjeg korisnika, u skladu sa
Zakonom o vanjskom dugu, te osiguravanje da se sva neangažovana sredstva od
novog pozajmljivanja plasiraju i da se po tom troše u skladu sa dokumentima o
zajmu.
4
Kešetović I., Đonlagić Dž., Javne finansije, Grin, Gračanica, 2007. str.91.
5
Diplomski rad: Uloga i organizacija trezorskog poslovanja budžetskih korisnika
Donošenjem zakona sa novim rješenjima definirano je ukupno ograničenje na nova
zaduženja svih nivo vlasti u cilju osiguranja fiskalne održivosti i makroekonomske
stabilnosti Bosne i Hercegovine. Donošenjem zakona na nivou entiteta uspostavljaju se
limiti zaduženja u smislu da servisiranje unutarnjeg i vanjskog duga, uključujući i
obaveze po novim kreditima ne mogu preći 18% ostvarenih prihoda u predhodnoj
fiskalnoj godini.
Iako novi koncep zaduženja ostavlja još prostora za zaduživanjem, visina zaduženosti
zavisit će od uslova kredita u ročnosti i kamatnoj stopi. U svakom slučaju na bazi
ovakvih zakonskih rješenja biće moguće utvrditi okvir za nova zaduženja u BiH za svaku
narednu godinu i njihovu raspodjelu između entiteta i Distrikta Brčko.
7
Unutrašnji javni dug je iskazan u domaćoj valuti u valutnom sistemu koji obezbjeđuje
konvertibilnost u stranoj valuti potrebno je posmatrati u skladu sa razvojem sistema
upravljanja unutrašnjeg duga kroz prilagođavanje strukture dospijeća. Duži period
dospijeća smanjuje potrebu refinansiranja; s toga je prihvatljivija prosječna granica
dospijeća.
U konkretnom slučaju na primjeru BiH postoji kombinacija ovog pristupa. Naime,
usvojeni koncep restruktuiranja obaveza iz 2004. godine koje su iskazivanje u 200%
GDP smanjene su na neto sadašnju vrijednost od 20% GDP. Neke obaveze su izvršene,
ili će biti izvršene u gotovini, dok će najveći dio obaveza biti izmiren obveznicama s
niskom kamatnom stopom i sa rokom dospijeća do 50 godina. Dužina otplate
kombinovana sa programiranim suficitom od 1% osigurava fiskalnu izdrživost. Kako u
strukturi unutrašnjeg duga najveće učešće ima stara devizna štednja pitanje dužine otplate
kod ovog oblika potraživanja je ekonomski i politički najosjetljivije i zahtijeva poseban
tretman i realnu procjenu na bazi budžeta koji se temelji na realnim izvorima i
troškovima korištenja istih.
1.2.2.2. Vanjski dug BiH
Prema podacima Ministarstva finasija i trezora BiH na dan 31. decembra 2005. godine je
iznosio 4.258 miliona KM. Od toga iznosa na F BiH se odnosilo 2.737 miliona KM, a na
RS 1.521 miliona KM.
Više od polovine vanjskog duga BiH na pomenuti datum (oko 54 %) predstavljalo je
kreditnu obavezu prema Svjetskoj banci, nešto više od jedne petine (oko 23 %) je kredit
vlada zemalja članica Pariškog kluba, dok preostalih oko 23 % otpada na Londonski
klub, Evropsku investicijsku banku, Evropsku banku za obnovu i razvoj, Evropsku
komisiju i dr.
8
7
Ibidem, str.162
8
Ibidem, str.165
7
