1.1. Virusi
1.1.1.
Definicija i opšte osobine
Virusi su
acelularni
, ultramikroskopski, organizmi nesposobni da se razmnožavaju van ćelije
domaćina. Izvan ćelije domaćina oni ne pokazuju osobine živih bića, čak mogu i da se
kristalizuju. Kristalizovani virusi zadržavaju sposobnost infekcije ćelije.
Sl. 1. 1. Virion
Zrela virusna, vanćelijska, čestica sposobna da inficira ćeliju domaćina naziva se
virion
.
Ulaskom u ćeliju virion postaje aktivan tj. virus. Virus u ćeliji preuzima kontrolu nad
molekularnim aparatom domaćina i koristi ga za sopstveno razmnožavanje. Ćelija domaćina tada
stvara delove virusa, a ne materije koje su njoj potrebne za normalan rad. To u domaćinu dovodi
do patološkog stanja (bolesti), pa se virusi smatraju isključivim unutarćelijskim – obligatnim
parazitima (
lat. obligatan
= obavezan). Veličina virusa kreće se od 10 – 300 nm (1 nm=
0,000001 mm) tako da se mogu videti samo elektronskim mikroskopom što znači da su
ultramikroskopski ( lat.
ultra
= prekomerno ; grč.
mikro
= sitno;
scopeo
= gledam, posmatram).
Za viruse se u pravom smislu može reći da se nalaze između živog i neživog sveta. Prisustvo
nukleinske kiseline i sposobnost da se ona menja (mutira) čime se virusi prilagođavaju
promenama u spoljašnjoj sredini kao i prisustvo proteina su svojstva živih bića. S druge strane, u
odnosu na živi svet, virusi nemaju ćelijsku građu (acelularni su), niti sposobnost obavljanja
metabolizma. Kako im sve to nedostaje oni se mogu razmnožavati samo unutar žive ćelije.
1.1.2.
Građa i hemijski sastav
Sl. 1. 2. Virus bez dodatnog omotača
Sl. 1. 3. Virus sa dodatnim omotačem
Virusi su najčešće građeni od samo dve komponente: nukleinske kiseline i proteina
(kapsida), koji zajedno grade nukleokapsid. Samo neki virusi pored navedenih delova sadrže i
dodatni omotač izgrađen od lipida i glikoproteina ( lipidi su poreklom od membrane ćelije
domaćina). Nukleinska kiselina je ili DNK ili RNK, pri čemu oba tipa mogu biti i jednolančane i
dvolančane. Nukleinska kiselina čini virusni genom (skup svih gena), koga čini jedna kopija
gena. Zato se virusi mogu smatrati haploidnim organizmima. Virusni
genom
može sadržati od
nekoliko gena do nekoliko stotina gena.
Kapsid
je omotač, izgrađen od proteina, koji obavija nukleinsku kiselinu. Sastoji se od
jednakih proteinskih jedinica – kapsomera. Kapsid ima više uloga:
štiti nukleinsku kiselinu od razarajućeg dejstva enzima ćelije domaćina;
omogućava prenošenje nukleinske kiseline od jedne do druge ćelije domaćina (kao
“paket”);
reaktivne grupe u kapsidu omogućavaju da se virus veže za receptore (osetljiva mesta) na
ćeliji domaćina;
