omogućava  život  na  Zemlji  pretvarajući  smrtonosne  sunčeve  zrake  u  saveznike  živog  sveta.  Tanak,  a  ipak
moćan, predstavlja poslednju liniju odbrane  života na Zemlji. Baš  on je taj koji nas deli  od  opasnih kosmičkih
zračenja kobnih po naše zdravlje. Bez ozonskog omotača ne bi postojao život na Zemlji. Sada kada je on sve
ugroženiji  usled  negativnog  delovanja  antropogenih  faktora,  pitanje  je  –  koja  će  biti  naša  poslednja  linija
odbrane ozonskog omotača?

Ozon je gas bledoplave boje, troatomni oblik kiseonika (O

ᵌ), čiji molekul umesto uobičajena dva, ima tri atoma

ovog hemijskog elementa. Nastaje u gornjim slojevima

atmosfere pod snažnim dejstvom ultraljubičastog

zračenja  koje  dolazi  sa  Sunca.  Jednostavno  objašnjeno,  sunčevo  zračenje  razbija  “normalne”  (dvoatomske)
molekule  kiseonika,  otpuštajući  slobodne  atome,  od  kojih  se  neki  vezuju  sa  drugim molekulima kiseonika  koji
nisu razloženi, stvarajući molekule ozona. Na ovaj način se stvara oko 90% ozona u atmosferi. To se dešava na
visini  izmeĎu  15-55  km  iznad  površine  Zemlje  u  sloju  atmosfere koji  se  naziva  stratosfera.  Ovaj  sloj  ozona  u
donjem sloju ovog dela atmosfere

, naziva se ozonski omotač. Najveća gustina mu je izmeĎu 20 i 35 km. Vrlo je

tanak  a  debljina  mu  varira  iznad  različitih  delova  Zemlje  i  zavisno  od  godišnjeg  doba.  Od  milion  molekula
vazduha  manje  od  10  su  molekuli  ozona,  što  jasno  pokazuje  koliko  je  njegova  količina  u  atmosferi  skromna.
Ipak, ovaj delikatni štit apsorbuje izmeĎu  93-99% Sunčevog  zračenja visokih frekvencija koje je štetno  za  živi
svet na Zemlji. Ozonski omotač je ključan za održavanje  života  na  našoj planeti. Upravo je  njegovo stvaranje
pre

više stotina miliona godina bilo preduslov da život iz vode preĎe na kopno.

Potrebno je napomenuti još jednu važnu stvar, a to je da postoji i ozon u nižim slojevima atmosfere, tačnije u
troposferi. Ovaj prizemni ozon je za razliku od onog u višem sloju  atmosfere, vrlo štetan. Posledica je emisija
izduvnih  gasova  vozila  i  drugih  antropogenih  izvora.  Sastavni  je  deo  gradskog  smoga  (losanĎeleskog  tipa)  i
izaziva disajne probleme kod ljudi, dok kog biljaka izaziva niz oštećenja. Najosetljivije su vinova  loza, agrumi,
duvan, paradajz itd.http://danube-cooperation.com/danubius/2014/05/25/ozonski-omotac-poslednja-linija-
odbrane/.

3. O

ŠTEĆENJE OZONA

Naučnici su danas sve više sigurni da je promena klime u stvari posledica neodgovornih ljudskih delatnosti u
atmosferi koje su uzrokovale i oštećenje ozonskog omotača. Sva ta meĎudelovanja se najkraće mogu nabrojiti
kao: Korišćenje i ispuštanje hemikalija u atmosferu što uzrokuje globalno zagrevanje, oštećenje ozonskog
omotača i uticaj na klimu Zemlje, štetni uticaj globalnog zagrevnja na ozonski omotač. Ozonska rupa je ustaljeni
termin kada se govori o oštećenjima koja su nastala na ozonskom omotaču. Zapravo ovaj naziv nije adekvatan,
jer se radi o istanjenju sloja a ne o njegovom potpunom izostanku. Količina ozona iznad neke tačke na Zemljinoj
površini izražava se u Dobsonovim jedinicama (DU). One mere vertikalno integrisanu gustinu ozona u atmosferi.
Uprošćeno, zamislite zapreminu vazduha iznad recimo Evrope, veličine 10 stepeni geografske širine x 5 stepeni
g

eografske dužine i koja se prostire od površine Zemlje do gornje granice atmosfere. Najveće oštećenje

ozonskog  omotača  otkriveno  je  ’70-ih  godina  prošlog  veka,  iznad  Antarktika  (Južni  pol).  Veličina  mu  dostiže
dimenzije afričkog kontinenta. Tu maksimalnu veličinu dostiže svake godine u proleće. To je zbog toga što se
iznad Antarktika podudara odreĎeni broj faktora koji zajedno omogućavaju niz hemijskih reakcija koje stvaraju i
održavaju ovu pojavu (ozonsku rupu). Godine 1986. utvrĎeno je još jedno veliko istanjenje ozonskog omotača, i
to  iznad  Arktika  (Severnog  pola).  Ova  oštećenja  nisu  konstantna,  ona  osciliraju  zavisno  od  godišnjih  doba,
geografske širine, temperature i niza drugih faktora. Najmanja su iznad ekvatora a ka polovima se povećavaju.
Najniža vrednost ozona (najdublja rupa, najveće istanjenje) od 73 DU koja je ikada zabeležena, merena je 30.
septembra 1994. Najšira rupa  je zabeležena 29. septembra 2000. godine kada se prostor osiromašen ozonom
protezao na 29 900 000 km².

Ozonske  rupe  uzrokuju  supstance  koje  oštećuju  ozon  (a  koje  su  proizvod  ljudskih  aktivnosti)  nazvane
zajedničkim imenom ODS (ozone depleting substances). U njih spadaju freoni (zbrino ime za više vrsta gasova
koji u različitim oblicima sadrže hlor, fluor i  ugljenik – skraćenice za najvažnije tipove freona su CFC i HCFC),
haloni (najčešće se koriste u aparatima za gašenje požara), metil-bromid (koristi se u poljoprivredi kao pesticid),
različite  vrste  rastvarača.  Funkcionisanje  ljudskog  društva  današnjice  ne  bi  bilo  zamislivo  bez  ovih  supstanci.