UVOD U GRA ĐANSKO I STVARNO PRAVO
Pojam građanskog prava
Naziv „građansko pravo“ je nastao prevodom latinskih reči ius civile, koje je važilo samoza
rimske građane – cives, a ne za strance – peregrine.Danas građansko pravo predstavlja porodicu
ili familiju više grana prava u koju spadaju:opšti deo građanskog prava, stvarno pravo, nasledno
pravo, porodično pravo i obligaciono pravo, koje su zasnovane na sličnim načelima.U širem
smislu, građansko pravo obuhvata i novorazvijena prava, kao što su trgovinsko,intelektualno,
radno pravo i dr.
Sinonimi za građansko pravo su:
civilno pravo (ius civile),
imovinsko pravo (pretežnoreguliše imovinske odnose),
privatno pravo(spada u oblast privatnog rava).
Izrazi privatno, građansko, imovinsko i civilno pravo upotrebljavaju se u evropskomkontinentaln
om pravu. Oni su nepoznati u jednom broju afričkih prava, hindu pravu išerijatskom pravu. U
anglosaksonskom pravu ovi izrazi imaju drugačije značenje. Naengleskom jeziku civilno pravo
(civil law) prvenstveno znači „moderno rimsko pravo“ zarazliku od opšteg prava (common law),
koje postoji u engleskom govornom području usvetu.
Francuzi i Nemci o modernom rimskom pravu govore kao o „opštem pravu“.
Sistematika građanskog prava
U pravnoj književnosti i zakonodavstvu zemalja koje su prihvatile rimsku pravnu tradicijuističu
se tri glavne sistematike građanskog prava:
1.Instituciona
2.Jusnaturalistička.
3.Pandektistička
1.Instituciona sistematika građanskog prava
– građansko pravo je prema ovojsistematici razvrstano na:
LICA,STVARI i TUŽBE.
Ova sistematika je nastala jošu rimskom pravu, a naziv je dobila po Gajevom udžbeniku
„Institucije“, napisanomu 2. veku n.e. Iz Gajevih „Institucija“ ova sistematika je preuzeta u
Justinijanove„Institucije“ , a vladala je od 2. do 19. veka. Pod uticajem ove sistematike
napisanisu Francuski, Austrijski, Srpski građanski zakonik (1844. god.) i niz drugihzakonika.
2.Jusnaturalistička sistematika građanskog prava
– po ovoj sistematici sve pravnenorme i instituti se razvrstavaju od užih ka širim celinama, tj. od
prava koje seodnosi na pojedinca (tu spadaju statusno, stvarno i obligaciono pravo), pa do
pravakoje se odnosi na društvo (tu spadaju bračno i porodično pravo). Ova sistematikanije imala
veliki praktični značaj, a po njoj je napisan Pruski zakonik iz 1794.godine.
3.Pandektistička sistematika građanskog prava
– ova sistematika deli građansko pravo na: opšti deo, stvarno pravo, obligaciono pravo,
porodično i nasledno pravo.
Opšti deo
– obuhvata građanskopravne norme, kojima su regulisana pitanja odznačaja za više grana
građanskog prava.
Stvarno pravo
– reguliše odnose koji nastaju u vezi sa zasnivanjem i vršenjemvlasti na stvari.
Obligaciono pravo
– reguliše dužničko – poverilačke odnose, koji nastaju naosnovu: ugovora, prouzrokovanja štete
drugom, sticanja bez osnova, poslodavstva bez naloga i jednostrane izjave volje.
Porodično pravo
– reguliše porodične i srodničke odnose: bračno pravo,roditeljsko pravo i starateljstvo.
2.Načelo Ravnopravnosti strana
Ovo načelo podrazumeva da se svi učesnici imovinskog odnosa stavljaju u jednak položaj,
pri čemu volja jedne strane nije potčinjena volji druge strane.Fizička i pravna lica, kao učesnici
imovinsko – pravnog odnosa, su jednaka usvim pravnim situacijama. Ekonomski slabiju stranu,
bez obzira na to da li je tofizičko ili pravno lice, ZOO štiti svojim odredbama, koje
onemogućavaju diktat jače strane (npr. zelenaški ugovori).Većina prava koja su zajemčena za
domaće državljane pripadaju i strancima, ali za ova lica postoje određena ograničenja, kao npr. :
-za strance u pogledu sticanja prava svojine na nepokretnostima (ako obavljajudelatnost u Srbiji,
ako su im nepokretnosti potrebne za obavljanje te delatnosti i postojiuzajamnost, tj. reciprocitet);
-za strance u pogledu nasleđivanja (imaju isti nasledni položaj kao i domaći državljani,ako
međunarodnim ugovorom nije drugačije određeno).
3. Načelo prenosivosti imov inskih prava
Po pravilu, imovinska prava su prenosiva, s obzirom da nisu vezana za ličnost.Zato titular ili
vlasnik nekog prava može to pravo svojom voljom preneti nadrugo lice ili ga ustupiti. Neka
imovinska prava su neprenosiva. Tu spadaju:-
plodouživanje (ususfructus)
– neprenosivo je jer je vezano za ličnost (traje do smrti plodouživaoca, ako pre toga nije prestalo
na način određen ugovorom ili zakonom);-
zakonsko izdržavanje
– neprenosivo je zato što je vezano za određeno lice (npr.između bračnih drugova, roditelja i
dece i drugih srodnika);-
pravo na naknadu štete u vidu novčane rente usled smrti bliskog lica ili usledpovrede tela ili
oštećenja zdravlja (materijalna šteta)
– samo dospeli iznosi
ovenaknade štete mogu se prenositi na drugo lice, ako je iznos određen pisanomsporazumom
strana ili pravosnažnom sudskom odlukom. U razvijenim antičkim isrednjevekovnim državama
imovina je čvrsto vezivana za fizičko lice, pa je dužnik odgovarao ne samo svojom imovinom,
već ako nema imovine i svojom ličnošću (to je personalna egzekucija). Izvršenje na ličnosti
dužnika je napušteno u 19. veku izamenjeno izvršenjem na imovini dužnika (to je realna
egzekucija).
4.Načelo imovinske sankcije (realna egzekucija)
Imovinska sankcija označava odgovornost subjekta za neispunjenje obaveze (ona pogađa imovin
u odgovornog lica)Imovinska sankcija je nastala tek u savremenojcivilizaciji, tj. sve do 19. veka
sankcija zbog neispunjenja obaveze dužnika sprovodilase na njegovoj ličnosti.Zakonom su
određeni delovi imovine dužnika, koji ne mogu biti predmet izvršenja, ucilju elementarne zaštite
dužnika i njegove porodice.
5.Načelo zaštite na privatni zahtev
Iz načela autonomije volje prozilazi i načelo pružanja zaštite na privatni zahtev titularatog prava.
Zaštita imovinskog prava najčešće se ostvaruje u sudskom, parničnom ivanparničnom
postupku.Izuzetno, postupak zaštite pred sudom se pokreće i po službenoj dužnosti (npr.
organstarateljstva za izdržavanje maloletnog deteta, postupak raspravljanja zaostavštine itd.).
6.Načelo o dispozitivnosti normi
Većina normi imovinskog prava su dispozitivnog karaktera, što znači da ih strane ukonkretnom
pravnom odnosu mogu menjati svojom voljom. Ovo načelo je najvišezastupljeno u obligacionom
pravu.Postoje odstupanja, tako da su neke norme imperativne prirode. Npr. član 364
ZOO propisuje da se pravnim poslom ne može odrediti duže ili kraće vreme zastarelosti, odonog
predviđenog zakonom. Takođe, za zaključenje ugovora o prometu nepokretnosti,određena je
posebna zakonska forma, kao bitan uslov za njegovu punovažnost.
Izvori građanskog prava
Izraz „izvor prava“ najčešće se upotrebljava u dva osnovna značenja:
-u materijalnom smislu (podrazumeva se uzrok, odnosi i događaji koji stvaraju pravo);
-u formalnom smislu (podrazumevaju se oblici, odnosno pravni akti u kojima se pravoispoljava).
1.Ustav kao izvor građanskog prava
Ustav je najviši pravni akt svake zemlje. Ustavne norme daju opšti
okvir za regulisanje građanskopravne materije. One garantuju pojedinagrađanska prava, određuju
uslove pod kojima se ta prava moguograničiti i jemče pravo na građanskopravnu
zaštitu. Na primer, za stvarno pravo su relevantne ustavne norme, kojima segarantuje
pravo svojine, za nasledno pravo su značajne odredbe, kojimase jemči pravo nasleđivanja itd.
– počiva na načelima buržoaskog liberalnogdruštva u koje nisu prodrla načela socijalne države.
Ovaj zakonik je bio inspiracija zaValtazara Bogišića prilikom stvaranja Opšteg imovinskog
zakonika za Crnu Goru;-
Srpski građanski zakonik iz 1844.
– je u stvari skraćeni prevod Austrijskoggrađanskog zakonika. Austrijski građanski zakonik ima
1.500 paragrafa, a naš 950, kojisu nastali skraćivanjem teksta AGZ. U SGZ je prihvaćena
istitucionalna sistematika. Ovaj zakonik je u oblasti naslednog i porodičnog prava preuzeo srpska
običajna prava – npr. u porodičnom pravu se priznaje samo crkveni
brak, a udata žena je delimično poslovno sposobna i samo izuzetno je mogla da nasledi muža (ak
o iza njega nemanaslednika ni iz 10. naslednog kolena);-
Opšti imovinski zakonik za Crnu Goru iz 1888.
– Valtazar Bogišić je posle proučavanja obimne prikupljene građe ocenio da nisu sazreli uslovi
da se u Crnoj
Gorikodifikuje celokupno građansko pravo, već samo imovinsko, koje bi obuhvatalostvarno i
obligaciono pravo. Ovaj zakonik je preveden na pet jezika, a u pravnoj nauci je ocenjen kao
remek delo pravnog zakonodavstva.U našem važećem pravu, građansko pravo nije kodifikovano,
već je materijaregulisana većim brojem propisa, tj. postoji tzv. parcijalna kodifikacija.
Po pravilu, svaka grana građanskog prava je pokrivena jednim osnovnim tzv.sistemskim
zakonom i većim brojem pratećih zakona:
-Oblast stvarnog prava
– Zakon o osnovama svojinsko pravnih odnosa iz 1980. godine(izmene i dopune 1990. i 1996.
godine);-
Oblast obligacionog prava
– Zakon o obligacionim odnosima iz 1978. godine (izmenei dopune 1985, 1989 i 1993. godine);-
Oblast nasle dnog prava
– Zakon o nasleđivanju iz 1995. godine;-
Oblast porodičnog prava
– Porodični zakon iz 2005. godine.
