OSNOVNE ODLIKE I PERIODIZACIJA DRŽAVNOPRAVNOG RAZVITKA BiH
1. Odlike (DPR BiH je pravno-historijska disciplina)
-Predmet izučavanja: evolucija upravno-političkih institucija, odnosno ustanova javne vlasti i
odgovarajućeg pravnog porijekla na tlu Bosne i Hercegovine.
- Osnovne odlike 1000-godišnjeg pravno-historijskog kontinuiteta: stalnost teritorija i imena
Bosne kao jedinstvene upravno-političke cjeline.
- BiH se kao teritorij i država nikad nije cijepala, nego je u svim historijskim okolnostima
uspjela očuvati svoje upravno-političko jedinstvo.
- Državno-pravni razvitak BiH bitno je određen svojom: a) heretičkom vjerskom i b)
kulturno-političkom strukturom (Heretička vjerska struktura Bosne: Crkva bosanska; sa
pojavom islama od 15 vijeka, njegovi sljedbenici u očima hrišćana preuzimaju ulogu
bogumila - heretika.
- Model međuvjerskih i kulturno-političkih odnosa je bitna odlika državno-pravnog ustroja
Bosne – a ogleda se u neprekidnoj historiji aktivnog suživota različitosti.
2. Periodizacija
- Državno-pravni razvitak BiH slijedi opću periodizaciju evropske historije (stari, srednji,
novi vijek – sa odgovarajućim društveno-ekonomskim formacijama: robovlasništvo,
feudalizam, kapitalizam);
- Tokom 10 stoljeća u BiH se smjenjuje 8 pravno-političkih sistema, a u svakom od njih BiH
je očuvala svoj teritorijalni integritet, ime i svoj poseban državno-pravni položaj i to:
Od početka 7 stoljeća do 958 godine: period prvobitne južnoslovenske rodovsko plemenska
zajednice (organizacija).
958. – 1463.: Srednjovjekovna Bosanska država (od 958. – 1377.: Banovina Bosna; od 1377.
– 1463.: Bosansko kraljevstvo)
1463. – 1878.: Bosna u Osmanskom Carstvu (Osmanska Bosna);
- Bosanski (Hercegovački, Kliški i Zvornički) sandžak: 1463.- 1580.;
- Bosanski beglerbegluk ili ajalet: 1580. – 1864;
- Bosanski Vilajet 1864. – 1878.
1878. – 1918.: BiH za vrijeme Austro-Ugarske uprave (Austro-Ugarski Corpus separatum).
1918. – 1941.: BiH u Kraljevini Srba Hrvata i Slovenaca (do 1929.) i Kraljevini Jugoslaviji
(do 1941.).
1941. – 1945.: BiH u Drugom svjetskom ratu (u sastavu tako zvane Ili kvinslinške Nezavisne
Države Hrvatske).
1945. – 1992.: BiH u Socijalističkoj Jugoslaviji;
1992. – do danas; BiH kao samostalna i suverena država (1992. – 1995. rat za BiH);
SREDNJOVJEKOVNA (FEUDALNA) BOSANSKA DRŽAVA
1. RAZVITAK JUŽNIH SLAVENA OD DOSELJAVANJA NA BALKAN DO
FORMIRANJA PRVIH DRŽAVA
Plemenska (politička) organizacija Južnih Slavena
živjeli u rodovsko-plemenskim zajednicama na čijem su čelu izborne starješine
Prokopije kaže da njima ne vlada jedan čovjek ved žive u demokratiji a Bizantincima je to
izgledalo kao bezvlašde i anarhija
društvo funkcioniralo na principima koji su zajednički svim narodima na prelasku iz
prvobitne zajednice u civilizaciju, to je etapa vojne demokratije a uređenje se naziva vojnim
demokratija je zato što još uvijek postoji vlast naroda, jednakost i ravnopravnost svih
pripadnika zajednice.
tipični organi vojne demokratije bili su: vojskovođa, vijede starješina i narodna skupština.
Teritorijalna organizacija Južnih Slavena
poraz pod Carigradom 626 godine bio je prekretnica u procesu naseljavanja Balkana,
rušilačka i pljačkaška stihija jenjava.
Bizant uspio barbarsku stihiju i masu slavenskih seljaka da uključi u svoj privredni, poreski
i vojni sistem, uveo novu vojno-upravnu teritorijalnu organizaciju poznatu kao tematsko
uređenje.
u 7 vijeku sve provincije carstva su bile ugrožene navalama Slavena. Perzijanaca i Arapa,
provincije stavljene u stanje pripravnosti, a komandanti pukova (tema) dobili i civilnu vlast
nad stanovnicima oblasti.
uvedena praksa da se vojnicima u pograničnim oblastima daju zemljišni posjedi uz obavezu
čuvanja i odbrane granica Carstva.
rušilačku slavensku migraciju bizantska vlada uspjela obuzdati tako što je mase Slavena
kolonizirala na Balkanskom poluotoku i obavezala na pladanje poreza.
nakon što je diplomatski izvršio pokrštavanje Slavena Bizant je imao potrebu da
evangelizira i one Slavene koji su živjeli van granica Carstva i na taj način proširi svoj
politički uticaj među njima.
862 godine u Carigrad stižu izaslanici kneza Rastislava, vladara Velike Moravske (Češka i
Slovačka) sa molbom da im se upute kršćanski misionari koji znaju slavenski jezik, a
bizantska vlada to povjerava braci Dirilu i Metodiju visokim državnim funkcionerima i
diplomatama koji su znali slavenski jezik (oni sastavljaju slavensku azbuku glagoljicu i
ćirilicu prilagođenu slavenskom jeziku i prevode na slavenski jedan izbor iz pouka iz
Jevanđelja-nastaje novi književni jezik danas poznat kao crkveno-slavenski koji je poslije
grčkog i latinskog postao treci međunarodni jezik srednjovjekovne Evrope.
Prve države Južnih Slavena
prve države imale su ranofeudalni odnosno feudalni karakter jer su Barbari svojim
prodorom u Rimsko carstvo samo dovršili zatečeni proces radjanja Evrope na stadijum
naturalne privrede i postepenog uspostavljanja feudalnih odnosa.
u doba pljačkaških provala bogati rimski latifundisti (veleposjednici) koji su imali određen
broj vojnika-najamnika počeli su pod svoju vlast i zaštitu uzimati seoska naselja a kao
naknadu za to počeli su za sebe ubirati poreze koje su seljaci do tada davali državi (time je u
biti kasnorimski latifundista postao srednjovjekovni vlastelin ili feudalac).
Južni Slaveni su se u ranom feudalizmu geopolitički našli između dviju tada najjačih
evropskih sila Bizanta i Franačke države što je imalo dalekosežne posljedice na politički
razvitak južnoslavenskih naroda.
podjelom kršcanstva 1054 godine na istočnu pravoslavnu i zapadnu katoličku crkvu
formirana su dva kulturna kruga kojima se kasnije pridružio i treći, islamski kulturni krug.
prve ranofeudalne države bile su Karantanija (Slovenija) i Bugarska, te Dalmatinska
Hrvatska a istovremenose formiraju ranofeudalne države u Bosni, Raškoj i Duklji.
Bosna, Hrvatska i Slovenija razvijale su se više pod uticajem Italije i Srednje Evrope.
Evropske ranofeudalne države se u literaturi dijele u dvije grupe: barbarske kraljevine (na
teritoriji Zapadne rimske imperije) i ranofeudalne države koje su nastale kao rezultat
raspadanja prvobitne zajednice).
prve južnoslavenske države nastale su kao rezultat prirodno-historijskog raspadanja
rodovsko-plemenskog društva i prvobitne zajednice.
2. PROCES FEUDALIZACIJE U BOSNI I NJEN NASTANAK I RAZVITAK KAO
SAMOSTALNE FEUDALNE DRŽAVE
Porijeklo i značenje imena Bosna
u nauci nema jedinstvenog mišljenja o postanku i značenju imena Bosna a mišljenja se
mogu svrstati u dvije grupe (prvo je mišljenje po kojem je ime Bosna ostalo od nekog starijeg
ili starog naroda koji su tu živjeli prije Slavena, a drugo je da su Slaveni koji su se tu naselili
donijeli ime sa sobom iz slavenske pradomovine negdje iza Karpata gdje je živjelo pleme
Bosna ili istoimeni plemenski starješina).
Nastanak bosanske ranofeudalne države
prve pouzdane vijesti iz sredine 9 vijeka kada je bizantski car Konstantin spominje kao
malu zemlju oko izvora i gornjeg toka istoimene rijeke.
proces unutrašnjeg raslojavanja i razgradnja rodovsko-plemenskog društva nužno vodi
uspostavljanju državnih institucija i opdenito institucija javne vlasti, dolazi do okupljanja
plemena i župa radi odbrane od različitih vanjskih neprijatelja. U tom je procesu zemlja
bosanska zahvaljujući svom središnjem položaju i geografskim odlikama imala vodedu ulogu.
obzirom na svoj geopolitički položaj i relativnu udaljenost od tadašnjih centara političke
modi (Carigrada i Rima) Bosna se kao država oformila prije drugih južnoslavenskih država pa
je i Dukljanin opisuje kao veliku zemlju sa organiziranom vlašdu na čijem se čelu nalazi
vladar sa titulom bana.
Ban Borić
je prvi ban koji se pominje u pisanim izvorima, kao samostalni gospodar cijele Bosne u
vrijeme bizantsko-ugarskih ratova 1154-1164 gdje se sa svojim četama pridružio ugarskoj
vojsci.
prema svjedočenju savremenog bizantskog kroničara Kinama ban Boric je raspolagao
znatnom oružanom silom i da Bosna nije potčinjena nijednom okolnom vladaru nego da narod
u njoj ima poseban način života i upravljanja.
Kulin Ban
sljedeći vladar koji se po imenu spominje, a mogude je da je došao na vlast 1180 kao
bizantski vazal
papa je uputio dvorskog kapelana Ivana de Kazamarisa koji je u Bosnu stigao početkom
aprila 1203 godine i na Bilinom polju održao sabor sa starješinama, banom Kulinom,
njegovim časnicima i narodom.
ustanovio je da su vjerski pogledi i obredna praksa u bitnim pitanjima suprotni učenjima
katoličke crkve.
Kazamaris je izvijestio papu 1203 da je obavio posao u Bosni, a ustvari je to bio samo
državnički potez bana da bi izbjegao krstaški pohod protiv Bosne.
hereza je uhvatila čvrst korijen u Bosni i bila sredstvo državne politike, te izvršila presudan
uticaj na duhovni život bosanskog čovjeka.
Ban Matej Ninoslav i odbrana Bosne
stalni napadi na Bosnu zbog njezine duhovne hereze.
rimske pape, ugarsko-hrvatski kraljevi i hrvatski velikaši rade na konačnom uništenju
hereze odnosno bosanske države i njene samostalnosti.
30 godina od sabora na Bilinom polju do dolaska na vlast bana Ninoslava 1232 jača širenje
hereze čak se proširuje i na Slavoniju.
1203 godine u Rimu odlučuju da nede idi na ispitivanje i pridobijanje heretika već na
njihovo iskorjenjivanje silom, papa se obraća kralju, plemstvu i sveštenstvu Ugarske da rade
na prikupljanju krstaša za pohod na Bosnu, ali nisu uspjeli prikupiti vojsku za pohod protiv
Bosne.
Franjevci u Bosni
kako dominikanski misionari nisu uspjeli iskorijeniti herezu kralj Stefan Dragutin 1292
godine. traži od pape da u Bosnu uputi franjevce (papa šalje dvojicu franjevačkih redovnika
vještih slavenskom jeziku koji su se u svom evangeličkom djelovanju radije služili blagom
pastirskom riječju).
njihov dolazak značio je jednu novu komponentu u vjerskom, kulturnom i etnopolitičkom
razvoju Bosne.
franjevci svoj red primaju sve više domadih ljudi, približavaju se puku te kao savjetnici u
političkim i diplomatskim poslovima približavaju vladaru, dvoru i bosanskoj vlasteli.
