Radno pravo (skripta) 2017!
1.Pojam i predmet proučavanja radnog prava?
Radno pravo je posebna I samostalna grana prava. Radno pravo izučava radne odnose kao
posebnu grupu društvenih odnosa. Radno pravo se razvilo izdvajanjem iz građanskog prava,
preobražajem ugovora o radu.
-Radno pravo obuhvata skup normi kojima se reguliše nastanak, sadržina i prestanak radnog
odnosa i pravni položaj subjekata radnog prava. (poslodavaca, zaposenih, organa zaposlenih,
sindikata, države itd.)
-Radno pravo izučava odnose rada, regulisane propisima. U našem pravu predmet radnog prava
u širem smislu obuhvata radne i druge odnose zaposlenja i rada. U užem smislu sadržina i
predmet radnog prava su prava i obaveze iz radnog odnosa.
-Prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa uređuju se Zakonom o radu i posebnim
zakonima, kao i kolektivnim ugovorom i ugovorom o radu.
-Odredbe Zakona o radu se primenjuju na: zaposlenje u državnim organima, organima
teritorijale i lokalne samouprave, zaposlene strane državljane i lica bez drževljanstva koji rade
kod poslodavca na teritoriji Republike Srbije.
-Već je rečeno da radno pravo proučava radne odnose kao posebnu grupu društvenih odnosa.
-Radni odnos je odnos po osnovu rada između zaposlenog i poslodavca, koji se zasniva na
osnovu ugovora o radu.
-Zaposleni je fizičko lice koje je u radnom odnosu kod poslodavca.
-Poslodavac je domaće, odnosno strano pravno i fizičko lice koje zapošljava jedno ili više lica.
-S obzirom na to da li se normama radnog prava regulišu individualni ili kolektivi radni odnosi,
radno pravo se deli na: individualno i kolektivno radno pravo.
-Predmet radnog prava i odnosi koji se sastavljaju povodom rada, a nemaju karakter radnog
odnosa (privremeni i povremeni rad, ugovor o delu).
-Kao naučna disciplina, radno pravo proučava sistem normi radnog prava, uslove nastanka i
razvoja radnog prava, važeći sistem pozitivno-pravnih normi, kao i odnos radnog prava kao
grane prava prema drugim granama prava u pravnom sistemu. Radno pravo predstavlja skup
normi koje regulišu individualne i kolektivne radne odnose.
2. Nastanak i razvoj radnog prava?
-Ukupan razvnoj radnog prava se može podeliti u tri faze:
-Stvaranje i razvoj radnog prava do Prvog Svetskog rata. Od pojave prvobitnih radnih odnosa pa
do Prvog Svetskog rata zapaža se kontinuirano nastajanje i razvijanje posebnih oblika zaštite
zaposlenih lica (radno zakonodavstvo, sindikati, kolektivni ugovori), isto je početkom XX veka
kulminiralo prvim kodifikacijama.
-Radno pravo između dva Svetska rata.
-U ovom periodu došlo je do bitnih promena u društveno-ekonimskoj i političkoj stukturi Evrope
i sveta, što je uticalo i na radno pravo. Veliki uticaj na razvoj radnog prava imali su: Francuska
revolucija (1789), Oktobarska revolucija (1917), Pojava socijalizma, Osnivanje MOR-a (1919) i
Pojava fašizma (Italija i Nemačka).
-U tom periodu razvija se zaštitno radničko zakonodavstvo.
-Pojavom fašizma u Italiji i Nemačkoj, krajem dvadesetih i tridesetih godina XX veka, dolazi do
nazadovanja u razvoju radnog prava.
-Radno pravo posle Drugog Svetskog rata.
-Nakon Drugog Svetskog rata radno pravo ponovo doživljava nagli razvoj u najvećem broju
zemalja sveta.
3.Odnos radnog prava i ustavnog prava?
-Ustavno pravo uređuje osnove pravnog sistema, osnove državne organizacije, ekonomsko-
socijalnog i političkog sistema. Zato koncept radnog prava mora biti određen ustavnim
konceptom ekonomsko-socijalnog i političkog sistema.
-U toku XX veka su primenjena tri koncepta radnog prava:
-klasični koncept radnog prava u uslovima političkog pluralizma.
-koncept radnog prava u uslovima političkog monizma.
-samoupravni koncept radnog prava u uslovima udruženog rada.
-Proklamovanje osnovnih socijalnih prava, individualnih (sloboda rada i pravo na rad, pravo na
pristojnu zaradu), kao i kolektivnih (pravno na sindikalno organizovanje, pravo na štrajk), imalo
je za posledicu podizanje radnopravnog statusa zaposlenih na radu.
-Građansko pravo reguliše imoviske odnose povodom rada, a radno pravo reguliše odnose u
procesu realizacije, organizacije rada.
-Niz instrumenata radnog prava nastao je prožimanjem radnog, građanskog i privrednog prava.
Tako ustanova zabrane konkurencije ne ograničava samo slobodu rada, tj, zaključivanje ugovora
o radu, već i slobodu preduzetništva, tj, onsivanje preduzeća, ali i slobodu ugovaranja u oblasti
obligacionog prava – slobodu zaključivanja odgovarajućeg ugovora o delu.
-Višesturuka je povezanost Radnog i Porodičnog prava: zabrana diskiriminacije radnika sa
porodičnim obavezama: posebna zaštita materinstva, pravo na porodiljsko odsustvo, pravo na
odsustvo radi nege i posebne nege deteta, zabrana dečijeg rada i posebna zaštita maloletnih
zaposlenih, zabrana diskriminacije lica s obzirom na pol, polnu orijentaciju, starost, pravo na
porodičnu penziju itd.
5.Odnos radnog prava i upravnog prava?
Radno pravo i upravno pravo imaju niz dodirnih (graničnih) institucija.
-Predmet radnog prava – radni odnos je bitno različit od predmeta upravnog prava –
upravnopravni odnos. Ipak ove dve grane prava se približavaju kada je reč o radnom odnosu
profesionalnih javnih – državnih službenika.
-Pravni položaj državnih funkcionera karakteriše priznavanje određenih javnih ovlašćenja, što je
predmet Ustavnog i sadržina Upravnog prava ali i odrđenih socijalnih prava (pravo na platu,
godišnji odmor, što je sadržina Radnog prava).
-Poseban značaj za Radno pravo ima ministarstvo rada i inspekcija rada u okviru ministarstva
rada. Za Radno pravo je posebno značajna upravna zaštita individualnih i kolektivnih prava
zaposlenih koja se ostvaruje od strane inspekcije i ministarstva rada.
-U srpskom pravu, ministar rada može doneti odluku o proširenju dejstva kolektivnog ugovora o
radu.
-U slučaju štrajka, izuzetno pod zakonom propisanim uslovima, pravna vlast-vlada može pribeći
rekviziciji stvari ili osoblja, kako bi se zaštitio jedinstven interes ugrožen nezakonitim štrajkom.
PIO fondovi ostvruj zaštitu u upravnom sporu.
6. Odnos radnog prava i krivičnog prava?
-Iz radnog odnosa je isključena svaka represija na relaciji poslodavac-radnik i na relaciji država-
radnik-poslodavac.
-Krivičnim zakonodavstvom su predviđena krivična dela protiv radnog odnosa, kako bi se
zaštitila prava iz radnog odnosa i socijalnog osiguranja.
-Krivičnim pravom predviđena su na primer krivična dela: primanje mita, nesavestan rad u
službi, prevara u službi, protivzakonita naplata i isplata. Kao alternativna sankcija javlja se rad u
javnom interesu.
-U svim slučajevima krivične odgovornosti koji su vezani za radni odnos, krivična odgovornost
može imati posledice po radni odnos.
-Međutim posledice po radni odnos mogu da nastupe i kada zaposleno lice odgovara za
učinjeno krivično delo i kao građanin-prema Zakonu o Radu, zaposlenom će prestati radni
odnos ako zbog izdržavanja kazne zatvora mora biti odsutan sa rada duže od 6 meseci.
-Za krivična dela protiv radnog odnosa, odredbe krivičnog zakona se oslanjaju na pojmove i
propise iz oblasti radnog prava. Disciplinski postupak se vodi po načelima krivičnog postupka
(javnost, akuzatornost, načelo istine).
7.Pojam individualnog radnog odnosa? (bitni i nebitni elementi)
-Pojam radnog odnosa. Radni odnos je dobrovoljan, pravno regulisan rad koji zaposleni obavlja
lično, na ogranizovan način primajući za taj rad nagradu – platu.
-Bitni i nebitni elementi radnog odnosa.
-Bitni elemnti radnog odnosa. Ovi elementi proističu iz pojma radnog odnosa i prema njima se u
svakom konkretnom slučaju odrđuje da li je određeni odnos radni odnos ili nije. Bitni elementi
radnog odnosa i to: - Dobrovoljno stupanje na rad. To je sloboda u zasnivanju radnog odnosa
(isključen je svaki oblik prinudnog rada). Dobrovoljnost mora postojati uvek kako kod zasnivanja
radnog odnosa, tako i u toku trajanja radnog odnosa (zaposleni može odustati od rada).
-Lična radnopravna funkcionalna veza. Radnik lično obavlja rad, za koji je uspostavio radni
odnos (na osnovu ugovora o radu).
-Uključivanje u ogranizaciju. Zaposleni je u ogranizovanom i uređenom radu kod poslodavca, na
odrđenom radnom mestu. Nije bitno mesto rada (u kući, na drugom mestu), već da radnik
obavlja delatnost za poslodavca, u skladu sa zakonom, odnosno koletivnim ugovorom.
-Dobrovoljni rad na javnim i sličnim radovima ili volonterski rad, kod njega ne postoji potpuno
uključivanje u proces rada, sa namerom i mogućnošću zasnivanja radnog odnosa. Naknada za
rad se ostvruje ali nema zarade.
-opšta zdravstvena sposobnost. Ona se dokazuje lekarskim uverenjem.
-Poslebni uslovi za zasnivanje radnog odnosa utvrđuju se konkretno tj, za obavljanje određenih
zadataka ili za određene kategorije radnika. Najčešće se utvrđuju pravilnikom o organizaciji i
sistematizaciji radnih mesta.
-Posebni uslovi odnose se najčešće na: naročitu zdravstvenu sposobnost, starost, stručnu
spremu, stručni ispit, radno iskustvo, znanje stručnog jezika i dr.
9.Subjekti radnog odnosa?
-Subjekti radnog odnosa su nosioci prava i obaveza. Kod individualnih radnih odnosa jedan
subjekat je strana koja daje posao (poslodavac), a drugi sujekat je zaposleni.
-Zaposleni. To je fizičko lice koje je u radnom odnosu kod poslodavca. Na zaposlene u državnim
organima primenjuju se odredbe Zakona o državnim službenicima i nameštenicima, a na ostale
zapolsen odredbe Zakona o radu. Zakon o radu izdvaja neka lica kojima puža posebnu zaštitu:
invalidi, malolenta lica , porodilje i dr.
-Prema činjenicama vezanim za zasnivanje radnog odnosa: zaposleni na probnom radu, na
određeno, na neodređeno, sa nepunim radnim vremenom, koji radne odnose zasnivaju na
poslovima sa povećanim rizikom, kućno i pomoćno osoblje, pripravnike, direktore.
-Poslodavac je domaće, odnosno strano pravno ili fizičko lice, koje zapošljava jednog ili više lica.
Poslodavac koji zapošljava najmanje pet radnika mora doneti pravilnik o organizaciji i
sistematizaciji radnih mesta. Udruženje poslodavaca mogu da osnuju poslodavci koji
zapošljavaju najmanje 5% zaposlenih u odnosu na ukupan broj zaposlenih u određenoj grani,
grupi, delatnosti.
-Sindikati zaposlenih. Sindikat je profesionalna organizacija radnika, kaja štiti socijalno-
ekonomske interese radnika. Potrebno je da postoji saradnja svih sindikata u zaštiti i odbrani
interesa radnika. Reprezentativni sidikat je onaj koji zaključuje kolektivne ugovore.
10.Heteronomni izvori radnog prava?
-Izvore radnog prava unutrašnjeg porekla delimo na: heteronomne i autonomne.
-Heteronomne (kogentne) izvore radnog prava utvrđuje isključivo država, a autonomne
utvrđuju nedržavne institucije. Ova podela je uslovna, jer autonomno pravo nije potpuno
samostalno, jer se kod pojedinih kolektivnih ugovora država može javiti kao učesnik, odnosno
stranka ugovora.
