1. POJAM KRIMINOLOGIJE

Kriminologija je nauka o zločinu , latinski crimen-zločin. Kriminologija je nauka koja

izučava kriminalitet kao negativnu društvenu pojavu. U najopštijem smislu kriminologija je
nauka o zločinu. Ovaj termin je prvi upotrebio francuski antropolog P. Topinard u svom delu
“Antropologija” 1879, označavajući kriminologiju kao nauku o proučavanju zločina. Prvo
delo pod nazivom Kriminologija objavio je italijanski pozitivista – sudija krivičar

RAFAELE

GAROFALO

1884. Definisanjem pojma kriminologije bavio se veliki broj autora

Tradicionalan   pojam   zločin,   a   u   savremenom   značenju   to   je   kriminalitet.   Kriminalitet   je
veoma stara društvena pojava i za nju se zanimaju mnoge nauke kao što su: pravna nauka,
sociologija, psihologija,psihopatologija, antropologija, fenomenologija i dr.
Proučavajući   kriminalne   probleme   sa   raznih   aspekatavremenom   su   se   razvile   i   posebne
kriminološke discipline kao što su: kriminalna antropologijasocijologija, psihologija, politika,
etiologija,   fenomenologija   i   druge   koje   ne   nose   predznak   “kriminalne”   kao   što   su:
viktimologija, penologija i slično.

Nekadašnji   direktor   kriminološkog   društva   u   Beču   Grasberger   smatra   da   kriminologija
obuhvatabrojne naučne discipline koje međusobno povezuje jedino to što predmete njihovog
istraživanjapredstavljaju krivična dela. On smatra da je Franc List s pravom okvalifikovao
kriminologiju kao pomoćnu nauku krivičnog prava.
Neki   autori   smatraju   dapostoji   pet   i   više   područja   na   kojima   se   iskazuje   predmet
kriminologije.   Holist   tvrdi   da   se   u   teoriji   kriminologija   pojavljuje:   prvo,   kao   samostalna
naučna disciplina koja se baviistraživanjem krivičnih dela i kazni, zatim kao nauka o zločinu
u širem smislu, kojom seobuhvataju uzroci kriminaliteta, metodi njihovog suzbijanja, pitanje
kriminalne politike,penologije, materijalnog i formalnog krivičnog prava; treće kao nauka o
pojavama i uzrocimakriminaliteta, uz kriminalistiku, krivično pravo i kriminalnu politiku;
četvrto kao nauka o ličnostii peto područje po kome se kriminologija u užem smislu shvata
kao nauka o uzrocima ipojavama kriminaliteta.
Iz treće grupe pravca kriminologije izdvajaju se stavovi Reklesa koji ovudiscipline smatra
naukom   o   kažnjavanju,   policiji,   sistemu   sudstva,   kriminalitetu   maloletnika   idrugo.Po
Danskim   naučnicima   Hurvitu   i   Kristijansenu   kriminologiju   čine:   kriminografija-opisnideo
zasnovan na statistici; kriminalna sociologija, kriminalna biologija, kriminalna somatologija,
kriminalna   psihologija,   društveno-psihološko   tretiranje   delikvenata,   kriminalna
genetika,predikciona istraživanja i viktimologija.
Četvrti   pravac   zastupaju   savremeni   američki   kriminolozi   koji   u   svojim   radovima
akcenatstavljaju na ličnost delikventa i njegov tretman, učešće o činjenicama zločina i načinu
njegovogsuzbijanja.   Po   uverenju   Saderlanda   i   Kresija   kriminologija   je   nauka   koja   tim
nazivom   obuhvatatri   discipline:   sociologiju   krivičnog   prava,.   kriminalnu   etiologiju   i
penologiju.
Predstavnici  petog  pravca  su  pretežno  nemački  kriminolozi  koji su  veoma brojni.  Lernel
razlikuje kriminologiju sensu stricto, kao nauku o genetskom činiocu zločina i sensu largo
koja pored prvog značenja obuhvata i kriminalnu femenologiju, strukturu i dinamiku. Po
Midendorfu kriminologija u Nemačkoj smatra se naukom o zločinu, kao pojava pojedinaca i
naroda,   po   Eksneru   to   je   nauka   o   kriminalitetu.   Poljski   kriminolog   Valčak   smatra   da   je
kriminologija   nauka   čiji   je   predmet   istraživanje   uzroka   kriminaliteta,   njegovih   oblika,
pravilnosti i zavisnostipovezanih s prestupnikom i kriminalitetom.
Veoma rano se kriminalitetom bavila i kriminalna sociologija koja je svoja kriminološka
shvatanja   začela   praktično   sa   klasičnom   školom   u   18   veku.   Poznati   francuski   sociolog

Dirkem je preko definisanja pojma kriminaliteta ustanovio pojam kriminologije. On je rekao
da je kriminalitet proizvod mešanja uticaja ljudi i društva, čiji se koreni nalaze u društvu i da
je imanentan samom društvu. Po njemu pojava kriminaliteta sadržana je u kažnjavanju dok
nauka koja se tim bavi naziva se kriminologija.S obzirom da postoji različito definisanje
pojma kriminologije u teoriji postoje različiti pokušaji određenja kriminoloških područja i
diciplina .Po tome kriminologija kao grupna nauka deli se na teorijske i aplikativne discipline.
U teorijske, spadaju kriminalna sociologija,kriminalna antropologija, kriminalna psihologija,
kriminalna psihopatologija i penologija.Aplikativna ili primenjena kriminalogija obuhvata
kriminalnu politiku, kriminalnu profilaksu i kriminalistiku.

ENCIKLOPEDIJSKA SHVATANJA - Predstavnici austrijske enciklopedijske skole smatraju
da je kriminologijamultidisciplanarna nauka koja obuhvata parcijalne discipline: od kojih se
jedne   bavekriminalnom   stvarnošću:   kriminalna   fenomenologija,   kriminalna   sociologija,
kriminalnapsihologija   i   kriminalna   antropologija;   druga   se   bavi   činjenicama   krivičnog
postupka: kriminalistika, sudska medicina, sudska psihologija, a treće sprečavanjem krivičnih
dela: kriminalna profilaksa, kurativna pedagogija, penologija.
SINTETIČKA SHVATANJA - kriminologiju vide kao sintetičku nauku koja se svodi na
enciklopedijsko   shvatanje   kriminaliteta.   Nju   su   postavili   Nićeforo   i   Feri..   Prema   Feriju
kriminologija je opšti pojam za sve krivične nauke pa i za krivično pravo. Ovakva shvatanja
temelje se na teoriji da je kriminologija nauka koja se bavi sveobuhvatnim proučavanjem
zločinai i zvršioca, kao delatnost čoveka i masovne pojave. Ona koristi saznanja drugih nauka
poput biologije , medicine, psihologije, sociologije i psihopatologije.
KRIMINOLOŠKE   DISCIPLINE   I   PODRUČJA   -   nastale   su   iz   različitih   pristupa   u
definisanju.   Najčešća   podela   je   na   kriminalnu   fenomenologiju,   kriminalnu   etiologiju   i
kriminalnu profilaksu-prevencija i suzbijanje.Kriminalna fenomenologija –simptomatologija,
bavi se dinamikom i strukturom delikta kaonjihovom rasprostranjenošću (krim.geografija),
dok   oblasti   kriminalne   etiologije   pripadaju   pitanja   faktora   i   uzročnosti   koje   su   usmerene
prvenstveno ka ličnosti delikventa. Slična ovoj je i podela na opštu i kliničku kriminologiju.

DEFINICIJA – kriminologija se formirala u savremenu nauku koja inkorporira sva validna
saznanja drugih nauka o zlocincu, njegovom delu, uzrocima, pojavnim oblicima.

2. PREDMET KRIMINOLOGIJE

Predmet proučavanja kriminologije je delikventna ličnost ili sam delikt ili i jedno i

drugo.
Prva shvatanja o predmetu kriminologije potiču od italijanskog kriminologa Lombroza koji je
smatrao da je osnovno pitanje nauke zločinac, a ne njegovo delo. Drugo stanovište koje je
sociološko i pravno polazi od toga da je predmet kriminologije zločin.Ovo shvatanje potiče od
francuskog sociologa Dirkema, gde se pretežna kriminološka istraživanja kreću u dva pravca:
posmatranje   unutrašnjeg   stanja   ličnosti   i   ispoljavanje   slobodneili   prinudne   volje,   koje   su
uslovljene socijalnom okolinom.
Ličnost delikventa, kao predmet kriminologije, može se posmatrati iz dva aspekta, kako se
njegovo unutrašnje stanje manifestuje usocijalnoj sredini i na drugoj strani, kako se socijalna
sredina odražava na njegova unutrašnja svojstva.
Neki   autori   polaze   od   stanovišta   da   su   predmet   izučavanja   kriminologije   kriminološki
faktori,odnosno   uzroci   koji   čoveka   dovode   do   vršenja   krivičnih   dela.   Predstavnici   ovih
shvatanja su:Feri, Hurvit, Pinatel i dr. Neki autori polaze od stava da je predmet kriminologije
zločin, ali kao istorijska kategorija-Gabriel, Tarde i dr.

Psihijatrija i kriminologija:

Nauka o mentalnim bolestima i poremecajima , bavi se i problemima preventive, terapijske i
rehabilitacione faze delikvenata, izucavanjem njihovih mentalnih stanja i poremecaja. Iz
aspekta kriminologije znacajna je forenzicka psihijatrija koja se bavi istrazivanjem ponasanja
osoba sa mentalnim poremecajima.

Sociologija i kriminologija:

Sociologija kao društvena nauka proučava strukturu i zakonitiosti društvenih odnosa i
procesa. Predmet proučavanja sociologije su određeni tipovi društvene zajednice, društvene
grupe, ustanove i organizacije i oblici društvenog života ljudi. Na osnovu socioloških učenja i
metoda razvile su se mnogobrojne sociološke metode u kriminologiji.

Pedagogija i kriminologija:

Pedagogija u najširem smislu je nauka o vaspitanju. Ona se bavi ne samo pozitivnim već i
negativnim uticajem vaspitanja, koje kako se u kriminologiji pokazalo utiče na kriminalno
ponašanje. Upravo zbog toga su rezultati njenog istraživanja jako bitni sa aspekta uticaja
etioloških faktora na delikvenciju..

Socijalna patologija i kriminologija:

Socijalna patologija je mlada naučna disciplina čiji je predmet izučavanja složen i odnosi se
na kompleks ljudskih problema i posebne strane čovekove normalnosti i zdravlja. U najširem
smislu to su problemi koji se odnose na psihološke karakteristike i biološke determinante
ličnih i društvenih poremećaja koji se mogu okarakterisati kao patologija. To su kockanje,
prostitucija, alkoholizam i dr.

Statistika i kriminologija:

Statistika je matematicka disciplina analize numerickih podataka. U kriminologiji se koriste
opste i posebne statisticke metode kao sto su metod verovatnoce, korelacije i dr.

4. KRIMINOLOSKE DISCIPLINE

Najcesca podela kriminologije je na: kriminalnu etiologiji-faktori i uzroci koji dovode

do kr. ponašanja; kriminalnu fenomenologiju i kriminalnu profilaksu.
KRIMINALNA ETIOLOGIJA proucava faktore, uzroke i povod kriminalnog ponašanja koja
su usmerene prvenstveno ka ličnosti delikvenata. Ona istražuje uzroke ponašanja delikventa
kroz način njegovog života, u njegovim moralnim i karakternim svojstvima i prirodi veza sa
društvenom sredinom.
KRIMINALNA   FENOMENOLOGIJA   je   područje   kriminologije   koje   se   bavi   pojavnim
oblicima   kriminaliteta.   Ona   utvrđuje   klasifikaciju,   proučava   strukturu,   stanje   i   kretanje-
dinamiku   kriminalnog   ponašanja.   Ona   opisuje   pojedine   oblike   kriminalnih   delikata   kao
društvenu pojavu, tzv. kriminalna morfologija, način njihovog izvršenja, socijalnih uslova
životai ponašanje delikvenata. Ovo područje je veoma široko obzirom na pojedine oblike
kriminaliteta,kao   i   psihička   i   socijalna   obeležja   delikvenata.   Fenomenologija   proučava
delikvente po polu,uzrastu, obrazovanju, socijalnoj i drugoj pripadnosti.
KRIMINALNA PROFILAKSA je disciplina koja proučava uspešnost preventivnih mera u
suzbijanju   i   sprečavanju   kriminaliteta.   Prevencija   predstavlja   značajnu   društvenu   meru   i
reakciju   na   uklanjanju   uzroka   koji   dovode   do   asocijalne,   antisocijalne   i   delikventne
aktivnosti. Upravozbog toga ona se bavi pitanjima uspešnosti socijalizacije ličnosti, vaspitnih
mera   i   obrazovnog   sistema.   Takođe   se   bavi   fuinkcionisanjem   sistema   socijalnih   mera   i
institucija socijalne,zdravstvene i druge zaštite bračnih i porodičnih savetovališta.

POSEBNE KRIMINOLOSKE DISCIPLINE:kriminalna antropologija,kriminalna

biologija, kriminalna geografija, kriminalna lingvistika, kriminalna morfologija,kriminalna
politika, kriminalna profilaksa, kriminalna psihologija, kriminalna psihopatologija,kriminalna
sociologija i kriminalna statistika.

KRIMINALNA   ANTROPOLOGIJA   je   kriminološka   disciplina   koja   proučava   etiološke
osnove   kriminaliteta   polazeci   od   strukture   učinalaca   krivičnog   delikta.   Bavi   se   i
proučavanjem   njihovih   anatomskih,   fizioloških   i   psiholoških   karakteristika,   Lombroz   se
smatra njenim osnivačem i prema tom shvatanju uzroci kriminalnog ponašanja su u biološko-
konstruktivnoj i organski degenerativnoj strukturi ličnosti.
KRIMINALNA   BIOLOGIJA   je   disciplina   koja   proučava   biostrukturu   ličnosti
(genetiku)delikventa   istraživanjem   na   osnovu   fizičkog   izgleda   i   eventualne   devijacije,
konstrukcije ličnosti,zdravstvenog stanja, fizioloških procesa, nasleđa i dr. Ovaj pojam je
uveo A Lenc kao posebnu disciplinu u proučavanju kriminaliteta.
KRIMINALNA ETNOLOGIJA proučava vezu kriminaliteta i uslova života pojedinih naroda
i etničkih zajednica. Posmatra međusobnu zavisnost načina života, običaja, tradicije naroda i
delikventnog ponašanja. U teoriji se tvrdi da određeni činioci nacionalne karakteristike koje
se ogledaju u vidu agresivnog mentaliteta, zaostale svesti, rasnog i verskog fanatizma, kao i
nacionalno opterećenih predrasuda u sklopu sa drugim socijalnim činiocima mogu uticati na
delikventno ponašanje.
KRIMINALNA GEOGRAFIJA je disciplina koja izučava prostorne i vremenske dimenzije
kriminaliteta.   Bavi   se   funkcionisanjem   pravnog   sistema,   socijalnim   uslovima,
urbanizacijom,kulturom   i   drugim   specifičnostima   koje   na   terenu   uslovljavaju   specifične
tipološke karakteristikei obim kriminaliteta.
KRIMINALNA LOGISTIKA je disciplina koja proučava način i oblike međusobne verbalne
komunikacije delikventa. Izvršioci krivičnih dela u svojim sredinama koriste posebne načine
komunikacije   putem   žargona,   mimike   i   gestikulacije.   Ona   istražuje   značenje   pojedinih
standardizovanih izraza i ustaljenih znakova međusobnog opštenja izvršioca krivičnih dela,
kao oblasti delikventne kulture.
KRIMINALNA   MORFOLOGIJA   predstavlja   disciplinu   koja   se   bavi   spoljnim   oblicima
ispoljavanja zločina. Ona ukazuje na oblike pripremanja i izvršenja zločina, kao i na tragove
izazvanih posledica.
KRIMINALNA POLITIKA proučava mere i aktivnosti društva na problemima sprečavanja i
suzbijanja kriminaliteta. Izučava opšte i posebne mere kao i svrsishodne aktivnosti zaštite
društva od pojave kriminaliteta. Praktična primena kriminalne politke ogleda se u krivičnim
zakonskim  odredbama,   kaznenoj   politici,   merama   društvene   prevencije   kod   sprečavanja   i
represije i suzbijanja delikventnih pojava.
KRIMINALNA   PSIHOLOGIJA   bavi   se   proučavanjem   psiholoških   predispozicija,
determinanti imanifestacija kriminalnog ponašanja ličnosti. Osnove delikventnog ponašanja
pored objektivnih činilaca uslovljavaju i psihološki faktori. Oni se ogledaju u strukturi ličnosti
i njenoj individualnosti. Posebno se obraća pažnja na svojstva temperamenta i karaktera,
stavova, navika,emocija, motiva, kompleksa i drugih crta ličnosti koje uslovljavaju asocijalnu
i   destruktivnu   aktivnost   i   ponašanje.   Psihoanalitički   pristup   proučava   nesvesne   motive
kriminalnog ponašanja.
KRIMINALNA   PSIHOPATOLOGIJA   je   disciplina   koja   se   bavi   pitanjima   odnosa
druševnihstanja i delikvencije. Proučavanje duševnih poremećaja i bolesti, kao uzročnosti
kriminalne   delatnosti,   dovelo   je   do   psihopatoloških   pristupa   u   tipologiji   delikvenata   i
objašnjenju etioloških osnova kriminaliteta. Uzroci kriminaliteta po ovom shvatanju su trajne
ili privremene duševne bolesti, duševni poremećaji ili zaostalost u duševnom razvoju.
KRIMINOLOŠKA   SOCIOLOGIJA   je   sociološka   i   kriminološka   disciplina   koja   izaziva
kriminalitet   kao   posebnu   društvenu   pojavu.   Osnovni   predmet   istraživanja   socijalne
kriminologijeje   dejstvo   spoljašnjih   faktora,   uticaja   sredine   na   ličnost   delikvenata   i
delikvenciju   uopšte   kao   što   su   ekonomski   uticaji,   uticaj   kulture,   porodice,   demografski
problem i slično.

6. SREDNJOVEKOVNA MISAO O KRIMINALITETU

U skladu sa društvenim odnosima i verskim dogmama u feudalizmu kriminalitet je

shvaćan kao greh protiv božjih zapovesti i poretka božanskog reda, a sama kazna je morala
biti kao božja pravda. U srednjem veku krivac se nije smatrao razumnim bićem na koje utiču
spoljni faktori,već bićem u koje je usađen zao duh. Glavni predstavnici ovih shvatanja bili su
Sv.Augustin i Toma Akvinski.
AVGUSTIN je kasnije nazvan “Sveti”, bio je filozof poreklom iz Afrike – današnji Alžir, u
svom delu “ O božjoj državi” zastupao je stav da kazna predstavlja otkupljivanje za izvršeno
delo, a svrha kažnjavanja je izazivanje kajanja kod izvršioca. Njegovo zalaganje za ukidanje
smrtne kazne nije bilo motivisano humanošću zato što je smatrao da se izvršenjem smrtne
kazne neopravdano uskraćuju muke zločinaca i da su time lišeni prilike da se kroz patnje i bol
i skupe i pomire sa uvređenim božanstvom. Prema njegovom mišljenju zločincem dominira
zao duh, a lek i obaveze crkve je da ga popravi tako što će isterati đavola iz grešnika.
TOMA AKVINSKI je bio osoba plemićkog porekla, predavač teologije u Napulju. U svojim
delima Zbornik teologije i Zbornik protiv neznabošca pored apsolutne pravde, u vidu kazne za
najteže delikte povrede božanskog reda, ističe i relativnu pravdu koja štiti od drugih dela koja
ugrožavaju ljudsko društvo, i kojom se uspostavlja društveni red. U objašnjavanju grešnog
ponašanja čoveka oslanjao se na tezu koja je savremena teorija psihoanalize, ili pretpostavka
daje u pitanju sukob savesti kao dela čovekove duše koja je usmerena ka razumskom
ponašanju inagonima koji ih prevladavaju da bi zadovoljili fiziološke i instiktivne potrebe.

7. HUMANISTIČKA I RENESANSNA MISAO

Humanizam predstavlja epohu u razvoju ljudskog društva i predstavlja raskid sa

srednjovekovnim   mističnim   shvatanjima   o   krivičnom   delu   kao   povredi   božanskog   reda   i
kazni čiji je jedini cilj ispaštanje i pomirenje sa bogom. U ovom periodu sazreva saznanje o
kriminalitetu kao društvenoj pojavi koje je uslovljeno društvenim odnosima i uređenjem, čime
se razbija mit o zločincu kao zloduhu. Umesto iracionalnog na scenu stupa objektivno i
naučno shvatanje socijalne uslovljenosti u ponašanju ljudi.Renesansni pisci među kojima se
posebno isticao Makijaveli ističu da je zlo urođena pojava i daje vezana za ljudsku prirodu
koja je pesimistički orijentisana.Arapski istoričar IBN HALDUN je tvrdio da veći uticaj na
čoveka imaju običaji i navike odsame prirode čoveka i njegovog temperamenta.
TOMAS MOR, engleski naučnik isticao je društveni karakter kriminaliteta i predlagao je
ublažavanje sistema kažnjavanja. On je isticao da je koren zločina u samom društvu i načinu
života   vladajuće   klase   i   da   samim   tim   treba   menjati   određene   društvene   uslove   života.
Suprotno   Haldumu   i   Moru   neki   mislioci   tog   vremena   su   smatrali   da   su   delikventne
predispozicije   pretežno   izraz   unutrašnjih   faktora.   Radikalni   raskid   sa   srednjovekovnim
shvatanjima izvršili su HUGO GROCIJUS, TOMAS HOBS ('Levijatan') I DŽON LOK .
Francuski pravnik MONTESKIJEu svom delu “ Duh zakona” izneo je teze o uslovljenosti
društvenih   pojava,karaktera   čoveka   i   mentaliteta   naroda,   pa   i   kriminaliteta.   Zastupao   je
mišljenje da krivični zakon i ukoliko žele da budu efikasni moraju biti prilagođeni vremenu,
tradiciji, kulturi i društvenim prilikama sredine.
Švajcarac ŽAN ŽAK RUSO u svom delu “ Društveni ugovor” smatra da je čovek,po svojoj
prirodi savršeno biće, ali da se kvari pod uticajem društva kada ono zapadne u ekonomsko i
političko ropstvo.