Eksploatacija vozila
EKSPLOATACIJA VOZILA je izraz za iskorištenje vozila (voznog parka) u odnosu na
njihov tehnički (instalisani kapacitet) propisan tehničkim priručnikom za održavanje.
Eksploatacija se može pratiti sa obimom prevoza kao osnovnim mjerilom za praćenje
stepena korištenja kapaciteta.
Maksimalni obim transportnih usluga, zadati nivo proizvodnosti voznog parka,
minimum cijene koštanja jedinice proizvodnje, najveća akumulacija itd.
Stohastičko i intuitivno planiranje i upravljanje u autotransportu
Efikasno i efektivno
upravljanje transportnim procesom
Komleksni izmeritelji procesi rada: vremensko iskorištenje voznog parka, elementi
pređenog puta vozila, pokazatelji iskorištenja kapaciteta vozila, proizvodnost vozila,
jedinični troškovi transporta,
Najednostavniji su jednoparametatrski modeli, gdje figuriše jedan eksloataciono
tehnički parametar, ŠTO NEZADOVOLJAVA PRAKSU
Proizvodnost automobila – moć vozila za obavljanje procesa rada u jednom
vremenskom razdoblju, pri zadatim uslovima eksloatacije (vremenski uslovi, uslovi
puta, itd)
Proizvodnost vozila se analizira u funkciji izmjene pojedinih eksloataciono tehničkih
parametara, (jedan faktor, dva faktora i rijetko tri i više)
Kriterijumi i pokazatelji inteziteta eksploatacije vozila i efektivnosti transportnog procesa:
PROIZVODNI:prosječna nosivost (statička i dinamička), kapacitet voznog parka,
obim prevoza, transportni rad, pređeni put sa teretom, proizvodnost transportnog
sredstva, proizvodni učinak po jednom radniku
INTEZITET EKSPLOATACIJE: autodani rada vozila, autočasovi rada i vožnje,
srednji dnevni i godišnji pređeni put vozila, obim prevoza i transportni rad vozila,
EFIKASNOST EKSPLOATACIJE VOZILA: vremensko iskorištenje vozila,
iskorištenje pređenog pute i korisne nosivosti, srednja saobraćajna brzina, vrijeme
utovara i istovara tereta po vozilu ili toni,
ERLEMENTI ORGANIZACIJE I TEHNOLOGIJE TRANSPORTA: vrsta prevoznog
puta, sistem rada vozača i vozila, , prevozna i eksloataciona brzina, sinhronizacija rada
4
FUNKCIONALNA
OPTIMIZACIJA
TEHNOLOŠKA
OPTIMIZACIJA
EKONOMSKA
OPTIMIZACIJA
ELEMENTI
KONSTRUKCIJE I
PROIZVODNJE
VOZILA
ORGANIZACIJA I
TEHNOLOGIJA
TRANSPORTA
RACIONALIZACIJA
TROŠKOVA
PROIZVODNJ E
NAMENA VOZILA
I USLOVI
EKSPLOATACIJE
KONSTRUKCION
O TEHNIČKI
PARAMETRI
EKSPLATAOCIONO
TEHNIČKI
PARAMETRI
P
RO
JE
KT
O
V
A
NI
Z
A
HTJE
V
I Z
A
V
O
Z
IL
O
M
A
X
P
R
O
IZ
V
O
D
NO
S
T
V
O
Z
IL
A
Eksploatacija vozila
Slika 1. Izokvanta i izoklina na proizvodnoj površini – funkciji u trodimenzionalnom prostoru
q=a·X
1
α
·X
2
β
Coob – Douglas-ova funkcija
proizvodnje
1.1 Motorna vozila i uslovi za odvijanje automobilskog
saobraćaja
Motorna vozila su, kao što je navedeno, veoma raprostranjena radna sredstva i po broju
pređenih kilometara i po časovima rada. Sama činjenica da se danas u eksploataciji nalazi
oko 500 miliona raznih tipova vozila, a od toga najviše putničkih ukazuje na to da se ovoj
privrednoj grani posvećuje velika pažnja i da je prisutna u mnogim oblastima rada. /1,2/
Razvoj motorne i automobilske industrije uticao je na tehnologiju u drugim privrednim
granama. Paralelno sa proizvodnjom motornih vozila, preciznije rečeno automobila, morala
se razvijati i servisna služba za njihovo održavanje i putna mreža. Uloga i zadatak motornih
6
Eksploatacija vozila
vozila i motomehanizovanih sredstava je da obezbjede sve vidove autosaobraćaja i da u
pokretu ili prevozno-stacionamom stanju obave radnje za čije izvršenje je potrebno odavanje
energije. Autosaobraćaj treba da zadovolji potrebe društva za prevoz stanovništva, radnika,
đaka, vojske i različitih vrsta tereta (robe). Uključuje se u proizvodni proces u mnogim
oblastima rada radi čega ima veliki privredni značaj.
Važnu ulogu igra struktura voznog parka, tj. odnos broja putničkih i teretnih vozila. Ona je
razlićita. Negdje ide u konst putničkih, a negdje u korist teretnih vozila (uglavnom u korist
putničkih). Prethodno, u tab. 3-1. i sl.3.1. dat je pregled porasta broja putničkih automobila u
dva različita vremenska intervala, krajem 70-tih i krajem 90-tih godina dvadesetog vijeka, iz
kojih se vidi da je rast proizvodnje automobila stalan i neprekidan, a na slici 3.2. koliki je
broj teretnih automobila u Evropi i broj automobila u ličnoj svojini. Po broju prevezenih
putnika i količine prevezenog tereta automobilski saobraćaj se sve više približava
željezničkom, a u nekim slučajevima i periodima ga premašuje. Ovo ukazuje na to da je
automobilski saobraćaj i njegova organizacija, u opštem saobraćajnom sistemu, njegov dio i
da služi za prevoza Ijudi i tereta, na drumovima, prilaznim putevima i naseljenim mjestima,
a u privredi radi rasterećenja i opsluživanja željezničkog, riječnog i avionskog saobraćaja.
Sl.3.2. Proizvodnja kamiona preko 16 tona u 1998. godini
Automobilski transport se primjenjuje uglavnom za prevoz manjih tereta na kraćim
rastojanjima. Fleksibilan je, jer se može brzo i lako prilagodi ukazanim potrebama
(promjena autobusne linije, angažovanje privatnog prevoznika itd. sl. 3.4.). Primjenjuje se u
raznim oblastima: rudarstvo, građevinarstvo, poljoprivreda, šumarstvo i sl. U stvari tamo
gdje su potrebna specijalna i terenska vozila.
Pogonska energija motomih vozila su derivati nafte. U prodaji ih susrećemo pod nazivom
benzin i to: super, sa 98-100 oktana i normal sa 86-88 oktana za oto motore i dizel gorivo
pod oznakom D
1
, D
2
i D
3
za dizel motore. U prethodnoj Jugoslaviji jedan dio je
obezbjeđivan sa domaćih nalazišta (40%, odnosno 4-5 miliona t.), a ostatak iz uvoza. Pitanje
pogonske energije, za motore motomih vozila, sve više zabrinjava jer je ima sve manje. U
dogledno vrijeme moraće se tražiti alternativno rješenje, neko novo gorivo. Sada moramo,
što više, koristiti dizel motore radi većeg stepena iskorištenja pogonske energije, tj. goriva
(kod dize! motora od 35-45% a kod oto od 28-35%). i u transmisiji izgubimo oko 15%.
7
Eksploatacija vozila
1.2 Osnove tehničke eksploatacije i održavanja
motornih vozila
Jedan od osnovnih zadataka tehničke eksploatacije motornih vozila je njihovo održavanje u
tehnički ispravnom stanju. Na tehničko stanje motornog vozila utiču slijedeći činioci :
-
klimatski i putni uslovi
-
opterećenost i brzina kretanja
-
kvalitet goriva i maziva
-
kvalitet održavanja i remonta
-
kvalitet konstrukcije i izrade vozila
-
način rukovanja
Dobar dio uticaja ne zavisi od toga da li vozilom upravlja profesionalni vozač ili amater.
Vozila u autotransportnim i sličnim preduzećima imaju veći intenzitet eksploatacije pa radi
toga i kraći vijek, više opravki i si. što nije slučaj kad vozilom rukuje samojedno lice.
Intenzitet eksploatacije vozila, koji često ima sezonski karakter, na šta utiču potrebe
pojedinih djelatnosti (građevinarstvo, turizam i sl.), prikazan dijagramom na sl. 3.4, izražen
u %, ne ulazeći u tehničku ispravnost i potrebe za održavanjem, znatno je veći u Ijetnim
nego u zimskim mjesecima.
Sl. 3.4. Sezonski karakter eksploatacije nekih kategorija vozila
Putnički automobili prelaze godišnje u prosjeku 12.000 - 18.000 km, a teretna vozila i
autobusi 50.000 - 80.000 km, što zavisi od vrste prevoza koji obavljaju. Vozila koja imaju
bolje eksploatacione osobine imaju i veći radni učinak. Prema veličini troškova i vremenu
utrošenom na održavanje ocjenjujemo rentabilnost vozila. Proizvođači motornih vozila
nastoje razviti takve konstrukcije koje ne zahtijevaju veliko održavanje, što odgovara
korisnicima. Usavršavajnjem konstrukcionih rješenja pojedinih sklopova povećavaju
njihovu pouzdanost.
Važan pokazatelj eksploatacije motornih vozila je broj njihovih dolazaka u autoservise radi
održavanja tj. radi opravki, kako tekućih tako i generalnih. Putnički automobili u prosjeku
dolaze u servise tehničkog održavanja (STO) 3-5 puta godišnje, dok je to kod kamiona i
autobusa, s obzirom na intenzitet njihove eksploatacije, znatno češće, približno 5-10 puta i
odnosi se na redovna održavanja.
Važna karakteristika održavanja su troškovi radne snage tj. usluga i rezervnih dijelova. Ovi
troškovi su različiti, a zavise od vrste vozila i kvaliteta njegove izrade. Karakteristično je da
se ovi troškovi iz godine u godinu povećavaju bez obzira što se konstrukcija usavršava i
pouzdanost povećava Proizvodnja automobila bila je daleko brža od razvoja servisnih službi
što je sigurno uticalo na kvalitet održavanja. Radi toga, mora se velika pažnja posvetiti
racionalizaciji proizvodnih procesa u održavanju.
U tom smislu servise je potrebno opremiti savremenom opremom za otkrivanje kvarova
9
