UNIVERZITET SINGIDUNUM
Poslovni fakultet
DIPLOMSKI RAD
:
Tema Unutrašnji platni
promet
Mentor:
Student
:
.
Doc dr Zoran Jović
2 /2005
Dušica Jakovljević v
, 2009.
Beograd
:
Diplomski rad Unutrašnji platni promet
SADRŽAJ
REZIME
4
ABSTRACT
4
UVOD
5
1.POJAM I ZNAČAJ PLATNOG PROMETA
7
2.KLASIFIKACIJA PLATNOG PROMETA
12
3.NAČELA ORGANIZOVANJA I CILJEVI PLATNOG PROMETA
15
4.POSLOVI, NOSIOCI I UČESNICI U PLATNOM PROMETU
18
4.1.ULOGA NARODNE BANKE U SISTEMU PLAĆANJA
20
4.2.BANKE KAO NOSIOCI PLATNOG PROMETA
23
4.3. PREDUZEĆA PTT SAOBRAĆAJA
26
5. OBAVLJANJE PLATNOG PROMETA
27
5.1.OBAVLJANJE PLATNOG PROMETA GOTOVIM NOVCEM
28
5.2.INSTRUMENTI UNUTRAŠNJEG PLATNOG PROMETA
29
5.2.1. Nalog za uplatu
30
5.2.2. Nalog za isplatu
31
5.2.3.Nalog za prenos
32
5.2.4. Nalog za naplatu
33
5.3. INSTRUMENTI PLAĆANJA
36
5.3.1. Ček
36
5.3.2. Platne kartice
41
5.3.3. Akreditiv
44
2
:
Diplomski rad Unutrašnji platni promet
Rezime
Platni promet predstavljaju sva plaćanja izvršena u novcu između pravnih i fizičkih lica.
Razlikuju se unutrašnji platni promet i inostrani platni promet, zavisno od toga da
li su učesnici iz jedne zemlje ili je jedan od učesnika nerezident. Ako su učesnici
platnog prometa iz jedne zemlje govorimo o unutrašnjem platnom prometu kome
će biti posvećeno više pažnje na narednim stranama ovog rada.
Razlog odabira unutrašnjeg platnog prometa kao teme za diplomski rad jeste
njegova važnost za dobro funkcionisanje celokupnog finansijskog sistema u zemlji.
Dobro organizovan sistem platnog prometa znači uspešno i redovno izmirivanje
obaveza, što za posledicu ima normalno funkcionisanje celokupne privrede.
Ključne reči:
platni promet, nosioci platnog prometa, učesnici platnog prometa,
instrumenti platnog prometa.
Abstract
Payment transactions are payments made in cash between the legal and physical persons.
The difference is internal payment operations and foreign payment transactions, depending
on whether the participants from one country or one of the non-resident participants. If
participants are payments from one country talking about the internal payment system which
will be devoted more attention to the next page of this paper.
The reason for selecting the internal payment system as well as topics for graduate
work is its importance for the good functioning of the entire financial system in the
country. Well organized system of payments means a successful and regular
payment of liabilities, resulting in the normal functioning of the entire economy.
Keyword
s: payment, holders of payment, payment system participants,
instruments of
payment.
4
:
Diplomski rad Unutrašnji platni promet
UVOD
Bankarstvo je opredeljeno vrstom i sadržinom bankarskih poslova i institucija, što
zajedno čini sadržaj bankarskog sistema. Pri tom, njihov značaj i uloga povezani su
sa novcem i kreditom kao bitnim činiocima kontinuiteta reprodukcije, jer je njihova
uloga upravo da reprodukciju snadbevaju potrebnom količinom novca i kredita.
Osnovna posrednička funkcija banke je pribavljanje i usmeravanje sredstava, i
otuda imamo osnovne bankarske poslove, u koje ubrajamo:
prikupljanje depozita i pribavljanje sredstava,
kreiranje novca i odobravanje kredita,
obavljanje platnog prometa.
Prikupljanje novca je osnovni banarski posao, jer na taj način banka dolazi do
prikupljanja i pribavljanja sredstava koja predstavlajju osnov za kreiranje novca i
odobravanje kredita. Bankarskim rečnikom govoreći, ovi poslovi označavaju se
kao pasivni jer je banka u njima dužnik.
Pored pasivnih poslova u banci, naravno postoje i aktivni poslovi koji se odnose na
mogućnost kreiranja novca i odobravanja kredita. Kreiranje novca predstavlja osobenost
bankarskog mehanizma kojim banka na osnovu finansijskog potencijala kojim raspolaže
umnožava svoj kreditni volumen pomoću kreditno-monetarne multiplikacije.
Poslovi platnog prometa jesu neutralni banarski poslovi što ne znači da oni banci ne
donose odgovarajući profit. Poslovi platnog prometa u zemlji i inostranstvu se obično
obavljaju u celosti preko bankarskog sistema. Do 2003. godine u Srbiji je, međutim,
najveći deo platnog prometa obavljan kroz specijalizovanu ustanovu SDK (Službu
društvenog knjigovodstva), SPP (Služba platnog prometa), odnosno ZOP (Zavod za
obračun i plaćanja), a od početka 2003. godine platni promet je u celini prebačen u
banke tj. omogućeno je fizičkim i pravnim licima da poslove platnog prometa
obavljaju preko poslovnih banaka. Ovi poslovi imaju uticaj i na kreditni potencijal
banaka i njihovo poslovanje, naravno zavisno od obima i relativnog odnosa prema
obimu na drugi način prikupljenih ukupnih sredstava kojima banka raspolaže.
Platni promet, kao neutralni bankarski posao predstvalja, sva plaćanja koja se vrše u
novcu između domaćih lica i između domaćih i stranih lica, kako pravnih tako i fizičkih.
Na osnovu toga ko su učesnici u platnom prometu, samo domaća ili i domaća i strana
lica, razlikujemo unutrašnji platni promet i platni promet sa inostranstvom. Dakle, u
platnom prometu sa inostranstvom jedan od učesnika je nerezident.
Plaćanja između učesnika se mogu vršiti neposredno između isplatioca i primaoca
novca, kao i posredno ako između uplatioca i primaoca posreduje banka ili neka druga
finansijska institucija. Na osnovu toga izvodi se još jedna podela unutrašnjeg platnog
prometa na promet u užem i širem smislu. Unutrašnji platni promet u širem smislu se
5
:
Diplomski rad Unutrašnji platni promet
1.POJAM I ZNAČAJ PLATNOG PROMETA
Platni promet predstavlja sva plaćanja koja se vrše u novcu između domaćih
(pravnih i fizičkih) lica, kao i izmađu domaćih i stranih lica.
1
Platni promet obuhvata sva plaćanja koja se vrše između pravnih i fizičkih lica. Sa
gledišta mesta gde se nalaze lica koja u njemu učestvuju platni promet može biti
unutrašnji i spoljašnji. Pod unutrašnjim platnim prometom sveke zemlje
podrazumevaju se sva gotovinska i bezgotovinska plaćanja izvršena između pravnih
lica, odnosno pravnih i fizičkih lica novcem te zemlje. Kada govorimo o platnom
prometu tada u osnovi imamo u vidu plaćanje. Naime, prema drugoj od
mnogobrojnih definicija prenos novčanih sredstava sa jednog pravnog ili fizičkog lica
na drugo u svrhu likvidiranja određenog dužničko-poverilačkog odnosa, nazivamo
plaćanjem. Ako je to plaćanje izraženo u novcu, bez obzira ko ga je izvršio, i na koji
način i u koju svrhu, onda to i takvo plaćanje nazivamo opštim imenom–platni
promet. Dakle, u vršenju platnog prometa neophodne su dve strane, jedna koja vrši
plaćanje–platioc i druga koja prima novac-primaoc, pri čemu, prema gore navedenoj
definiciji, te strane mogu biti fizička ili pravna lica, bilo domaća ili strana.
2
Pod platnim prometom se u stručoj literaturi podrazumevaju sva plaćanja koja se vrše
između fizičkih i pravnih lica. Plaćanje se definiše kao prenos novčanih sredstava sa
jednog, fizičkog ili pravnog lica na drugo da bi se izvršila likvidaciajprivrednog ili drugog
materijalno-pravnog odnosa. Prema tome, sva plaćanja izražena u novcu, bez obzira ko
ih vrši , i na koji način i u koju svrhu nazivaju se opštim imenom platni promet. Isplatioc i
primaoc mogu sami između sebe vršiti plaćanja, ali može između njih stajati posrednik.
Ovi posrednici u plaćanju mogu biti: banke, pošte, poštanske štedionice, klirinške
ustanove, biroi za obračune , žiro centrale. Dakle, platni promet nastaje onda kada se
izvrši novčano plaćanje između dva fizička ili pravna lica, kada se jedan nalazi u ulozi
platioca a drugi u ulozi primaoca. Plaćanja u platnom prometu se vrše u cilju:
plaćanja roba i usluga
plaćanja po osnovu finansijskih odnosa.
3
1
Hadžić M.: „Bankarstvo“; Univerzitet Singidunum, Beograd,2007;str. 228.
2
Živković A., Stanić R., Krstić B.: „Bankarsko poslovanje i platni promet“; Ekonomski
fakultet Beograd, Beograd,2006; str. 295.
3
Hadžić M.: „Bankarstvo“; Univerzitet Singidunum, Beograd,2007;str. 228
7
